Jonathan I. Israel – Radicale verlichting

Hoe radicale Nederlandse denkers het gezicht van onze cultuur voorgoed veranderden. Zo luidt de ondertitel. Ik zou liever nog kiezen voor ‘Spinoza in Europa van 1650 tot de Franse Revolutie’. Het valt niet mee om zomaar even werk van Spinoza door te nemen en de Ethica is helemaal een klus. Dat komt door de wiskundige aanpak. Het boek bestaat uit een bouwwerk van stellingen.

Dit kloeke boek van Israel vormt een mooie methode om via een historische route kennis te maken met Spinoza, maar dan wel op een andere manier dan in een biografie. De historische context, het Europa tussen 1650 en 1789, komt goed aan de orde met een nadruk op de Republiek en de ontwikkelingen aldaar.

Op nauwgezette wijze worden de basisideeën van Spinoza uit de doeken gedaan en hoe die ideeën zijn overgenomen. Eerst door mensen uit zijn omgeving en al snel door filosofen uit Duitsland, Frankrijk en andere landen. Het wordt al snel duidelijk dat die ideeën gevaarlijk waren. Zo vormden een aanval op de geopenbaarde godsdienst en op de monarchiën. Het blijkt dat stadsbesturen zich ijverig bemoeiden met het vervolgen van Spinozisten en atheïsten. Verbanning of executie kwamen regelmatig voor net als boekverbrandingen. En dat niet alleen in de Republiek of in Duitsland. Tot in Italië toe was men beducht voor wat ook maar leek op het gedachtengoed van Spinoza. ‘De Spinosisti, waarschuwde Moniglia, “beledigen schaamteloos elke  samenleving, ieder gezag, alle principes, hemel en aarde, en maken alle wetten en alle gewoonten en edicten die die wetten ondersteunen belachelijk” (Israel, 566).’

Sommige minder radicale stromingen van de vroege en latere verlichting lieten, zoals ook Descartes, ruimte voor soort godsgeloof. Bij Spinoza is het woordje god niet verdwenen, hij is echter geen persoon meer, maar valt samen met de natuur die kan worden onderzocht en begrepen. Zo kon er geen ruimte zijn voor bijgeloof, wonderen en de duivel, noch voor een belonende of straffende god. Zo vervalt ook de goddelijke grond voor de verdediging van monarchiën.

Het is een waanzinnig grondig boek en niet voor niets redelijk dik. Tal van personen worden gevolgd maar daarnaast wordt de ontwikkeling van de vroege verlichting in veel hoeken en gaten van Europa besproken. Bijkomende charme aan dit boek bestaat uit de bibliografische belangstelling. Regelmatig vernemen we hoeveel boeken iemand wel niet bezat en of dat exemplaren van de tractatus en de Ethica bij zaten. Israel heeft vaak veilinglijsten opgeduikeld waar het boekenbezit van overleden filosofen uit bleek (Hoeveel boeken heeft deze man ondertussen zelf staan!?). Wat hij ook altijd vermeldt is wie het boek gedrukt heeft  – vaak een hachelijke klus – en waar.

De boodschap van het boek: Heel veel van wat de Verlichting in Europa inhield is terug te voeren op Spinoza, terwijl we bij het woord Verlichting vaak en vooral denken aan Diderot, Voltaire en Roussau.

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s