Gareth Stedman Jones – Karl Marx, Grootheid en illusie, de biografie

Uitgegeven in 2016, in Nederlandse vertaling in 2017 bij Spectrum. Dat Marx uit Trier kwam wist ik, dat zijn moeder uit Nijmegen kwam was nieuw voor mij. Marx ging aanvankelijk rechten studeren, maar dat verschoof richting filosofie. Hij studeerde aanvankelijk in Bonn, later in Berlijn. Karl, zoals hij in de biografie meestal wordt genoemd, was tijdens zijn jonge jaren helemaal niet erg geangageerd en bezig met ongelijkheid. Hij had zelfs een hang naar poëzie.

De Franse Revolutie dreunde nog na. Dat nadreunen verliep in Duitsland anders dan in Frankrijk. Hier in Pruissen keerde men terug naar een romantische variant op de middeleeuwse samenleving. Koning en geloof speelden een belangrijke rol. Het was een samenleving met veel censuur waar Karl last van had omdat hij voor kranten in tijdschriften ging werken. Aanvankelijk had hij ook belangstelling voor de invloed van geloof op de ontwikkeling van de samenleving. Zo kende hij het werk van Strauss over Jezus. Voor Marx liep er een lijn van Christendom naar individualisme (versterkt door de reformatie) naar privé bezit. Dat was reden te meer om tegengas te geven.

Gaandeweg het begin van de jaren ’40, de term communisme werd in Frankrijk uitgevonden in die tijd, kreeg Marx belangstelling voor politieke economie en het proletariaat. vanwege publicaties vestigde hij zich met zijn vrouw Jenny eerst in Parijs, later in Brussel waar een soort knooppunt, het correspondentiecommité, ontstond van communisten uit Engeland, Duitsland en Frankrijk. Marx en Engels kenden elkaar ondertussen al.

Het jaar 1848, waarin het Communistisch Manifest uitkwam, wekte hoge verwachtingen onder democraten, liberalen, socialisten en communisten. De lijnen en belangen liepen nog erg door elkaar. Hoe dan ook ontstonden er opstanden in Parijs, maar ook in Wenen, Berlijn en andere plekken. Marx zag het als eerste stap in de revolutie zoals die van 1789 ook een eerste en een volgende fase had gekend. Het gezin Marx had tijdelijk weer in Duitsland gewoond, maar werd er uitgezet en uiteindelijk zijn ze in Londen terecht gekomen. Onderhand is er de Bond van Communisten geweest waar Marx prominent in was. Hij kon zeer uitgesproken zijn en zo ook regelmatig andere mensen uit de scene van zich vervreemden. De afloop van het jaar was voor velen zeer teleurstellend. Van een verdere revolutie kwam het niet. Het was eerder een ontwikkeling richting grondwet, mannenkiesrecht en parlementen. Aan het eind van het jaar hadden ze in Frankrijk weer een Bonaparte. De schrijver komt weinig naar voren met zijn eigen mening. Op blz.365 is hij daar ineens: De idealen en aspiraties van de arbeidersklassen in 1848 waren geen mysterie. Ze behelsden de wens tot politieke participatie en vereniging. Hun mening werd echter buiten beschouwing gelaten. Deze werd genegeerd of vervangen door geheel andere vormen van discours, verzonnen in de geestdriftige verbeelding van auteurs uit de bezittende klasse.

In Londen was het tobben voor het gezin. Marx had veel geschreven van de (Neue) Rheinische Zeitung, die op zeker moment ophield te bestaan. Vanuit Londen  heeft hij jarenlang geschreven voor de New York Tribune waardoor hij een soort van inkomen had. Het gezin leefde eigenlijk constant op te grote voet waardoor er altijd geldgebrek was en er altijd extra ondersteuning gewenst was. Die kwam soms uit de familie en in ieder geval bij Engels vandaan. Overigens was Marx nog steeds een betrekkelijk onbekende figuur.

In de jaren zestig van de 19e eeuw verloor Marx zijn baantje voor de Tribune (’62), schreef hij als een malle aan Het Kapitaal dat als eerste deel van een groter werk in ’67 uitkwam en raakte hij op beslissende wijze betrokken (formulering van ‘Inaugurele rede‘ en Regelement‘ [p. 542]) bij de IWMA, The International Workman’s Association. Een organisatie die aansloot bij het ontstaan van vakbonden. Een veel bredere organisatie dan de communistenbond van rond ’48.

De Frans-Pruisische oorlog van 1870 was begonnen door Bonaparte, maar al gauw waren de rollen omgekeerd. Het Duitse leger bedreigde Parijs waar de situatie door de afwezigheid van het leger kon kantelen waardoor arbeiders, handwerklieden, zeg maar de gewone man het heft in handen kon nemen: De Parijse Commune, een kortstondige revolutionaire eruptie, die het bestuur van de stad federaal organiseerde in raden. Marx was niet betrokken bij deze ontwikkeling, maar volgde het met buitengewone interesse en heeft er vervolgens over gepubliceerd. Ondertussen had hij de handen vol in een interne strijd met Proudhon en Bakounin, die voorstander was van een federale staat, die tot een ontknoping kwam tijdens het congres van de IWMA in Den Haag (1872). Het betekende het einde van deze Internationale. Een andere medestander die tegenstander was geworden – Lassalle – was toen al overleden. Marx onderhield contact met heel veel mensen, die hier allemaal niet genoemd worden. Eéntje noem ik toch even en dat was Liebknecht, met wie hij correspondeerde.

In 1878 verscheen wat korter gezegd is gaan heten Anti-Düring, een reactie op deze Düring, die kapitaal en arbeid wilde verzoenen. Het bleek voor een volgende generatie een heel goede tekst te zijn om toegang te krijgen tot het denken van Marx. Kautsky hierover: Gerekend naar de invloed die Anti-Düring op ma had, kan geen enkel ander boek zoveel hebben bijgedragen aan het begrip van het marxisme. Het Kapitaal van Marx is ongetwijfeld het krachtiger werk. Maar pas door Anti-Düring leerden we Het Kapitaal begrijpen en het op de juiste manier lezen (p. 653).

En dan de dictatuur van het proletariaat (p. 648), een uitdrukking die Marx opmerkelijk weinig bezigde en veelvuldig zou worden ingezet door het twintigste eeuwse communisme. Lenin verklaarde dat dit ‘de absolute essentie van de leer van Marx’ was en het werd de voornaamste rechtvaardiging van de éénpartijstaat (uit noot p.842).

In de laatste jaren voor zijn dood in ’83 – zijn vrouw Jenny en zijn dochter Jenny waren kort ervoor overleden – had Marx het te druk met zichzelf om nog veel werk te kunnen leveren. De jaren ervoor was zijn belangstelling voor boerengemeenschappen met gemeenschappelijk bezit gewekt. Die waren er ook in Rusland en zo begon hij voor Rusland te denken aan een andere revolutionaire toekomst dan hij had voorzien voor West-Europese landen.
 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s