Jonathan Israel – De Republiek 1477-1806

Reden om dit boek te lezen was om context te verwerven over de reformatie in de Nederlanden. Maar ja, en passant heb ik veel meer meegekregen, want dit is een geweldig boek dat de geschiedenis van deze streken heel prettig uit de doeken doet.

Samenvatten gaat natuurlijk niet lukken, maar ik noem wel zaken en namen die me opvielen. Zo is er aandacht voor het feit dat de Vlaamse steden in het begin van de 16e eeuw allemaal groter waren dan die in Noordelijker streken en steden als Dordrecht, Haarlem en Amsterdam pas daarna zijn gaan groeien. Opmerkelijk was toen al, en dat gold voor het hele gebied der Nederlanden, dat er zovéél steden zo dicht bij elkaar lagen. Zoals er aandacht is voor de steden, zo is er ook aandacht voor de economische ontwikkeling van die steden, en die was aanzienlijk en soms enorm. In het Zuiden was de textielindustrie van groot belang, in het Noorden was er landbouw, er werd haring gevangen en er werden bulkgoederen uit het Ooszee gebied gehaald.

En hoe zat het met de godsdienst? Wessel Gansfort en Rudolf Agricola worden genoemd als figuren tussen de Moderne Devotie en het bijbels humanisme in. De vroege reformatie in de jaren ’20 was een beweging van onderaf. Er was geen organisatie en vervolging kwam laat op gang.

En dan gaat de reformatie vaart krijgen en raakt deze onlosmakelijk verbonden met de opstand tegen het Spaanse gezag. Er was aversie tegen de Katholieke kerk, maar ook tegen nog meer belasting betalen. In 1566 ontstaat er een wanordelijke opstandige situatie waarbij vernielingen worden aangericht in en aan kerken. Beelden en wat maar doet denken aan de Katholieke eredienst moeten het ontgelden. Een beweging die in het Zuiden start en gaandeweg uitwaaiert naar het Noorden wanneer de opstand verder komt.

Willem van Oranje komt met andere notabelen zoals Hoorne en van Egmond in beeld. Zij vertegenwoordigen de Koning (immers, de Koning van Hispanje heb ik altijd geëerd…). Ze proberen het harde beleid van Spanje te temperen maar moeten het ontgelden of zich gedeisd houden. Willem had op dat moment nog niet zo duidelijk voor de Calvinisten, een kakelnieuwe, richting, gekozen en wilde zeker niet heel ferm tegen de Katholieken. kiezen.

Dat werd allemaal anders met de inname van Den Briel in 1672. Daarmee ging de opstand echt los, ook al was het geen helder doordacht gebeuren. Nu kreeg Willem als belangrijke edele meer invloed en koos hij de kant van de opstand. En dan gaat het hard. Steden worden veroverd op de Spanjaarden, en in 1579 de Unie van Utrecht waarmee de staatsvorming vaart krijgt en is gesteld dat de kerk van de reformatie daarbij hoort.

Rond 1590 is de aanwezigheid van Spanje even minder nadrukkelijk en dat leidde tot een keerpunt. De republiek-achtige staat in aanbouw kreeg meer zelfvertrouwen en boerde ook heel goed. De ontwikkeling van ‘Rijke handel’ ,handel in kostbare fabricaten in plaats van bulkgoederen als graan en hout kwam tot ontwikkeling en leidde tot een geweldige aanzwengeling van de economie. Spanje en Portugal stelden een embargo in voor spullen zoals zout en zo kwam men in de Nederlanden op het idee om dan zelf maar op pad te gaan om goederen in Indië te gaan halen. In 1602 werd de VOC opgericht. De Amersfoorter Pieter Both wordt de eerste Gouverneur van Indië.

Het is opmerkelijk dat de Opstand in het Zuiden anders verliep dan in het Noorden waar het primaat als snel bij Holland kwam te liggen. Volgens Israel kwam het doordat steden, maar ook de samenwerking tussen steden in de Noordelijke provincies beter was georganiseerd. Het was ook wel een enorme overlegtoestand met vroedschappen, burgermeesters, de provinciale statenvergaderingen en de Staten Generaal die nu niet in Brussel maar in Den Haag bijeen komt. In deze wereld van staatvorming en opstand komt van Oldebarneveld bovendrijven als zeer invoedrijke kracht.

Ondertussen gaat ongeveer 10% van de bevolking naar de nieuwe kerk. Dat is dus nog opmerkelijk weinig. Veel regenten zijn helemaal niet zo’n fan van Calvijn, ze verwijzen liever naar Erasmus. En dan is er Arminius, professor aan de nieuwe universiteit van Leiden, die niet meegaat in de leer van de uitverkiezing. Zijn directe tegenstrever is Gomarus en en volgeling van Arminius is Uyttenbogaert. De controverse wordt groot en groter. van Oldebarneveld heeft ook meer sympathie voor de denkbeelden van Arminius en dat geldt ook voor Hugo de Groot, die aanvankelijk niet wilde kiezen.

Door de inzet van van Oldebarneveld is er in 1609 een bestand gesloten met de Spanjaarden. Het lijkt wel of het land eindelijk de handen vrij had, niet alleen voor handel, maar ook voor controverse. Willem was al lang en breed vermoord (1574) en opgevolgd door Maurits die een klapje ambitieuzer lijkt. Hij was op weg geholpen door van Oldebarneveld, maar tijdens het bestand worden dit meer en meer politieke tegenstanders. Ondertussen hebben de Arminianen de remonstrantie uitgeroepen en wordt het land verdeeld tussen remonstranten en contra-remonstranten. Die remonstranten zijn verre van marginaal. Steden als Kampen (nb), Gouda, Alkmaar en Oudewater waren Remonstrands. Ondertussen wil Maurits een Nationale Synode om voor eens en altijd wat te doen aan de verdeeldheid. Steden en staten zijn tegen en er komt geen synode. Nou ja, in 1618 pleegt Maurits een soort staatsgreep waarbij grof gezegd de regenten eruit worden gezet en de edelen in het bestuur komen. van Oldebarneveld en Hugo de Groot worden gevangen gezet en de eerste wordt ter dood veroordeeld. Arminianen uit de stadsbesturen, contraremonstranten op belangrijke posities. Zo doe je dat. En toen kon er een Synode komen in Dordrecht 1618/19. Er werd niet alleen gekozen voor een Nieuwe Nederlandse vertaling van de bijbel (Statenvertaling), maar ook vóór de contra-remonstranten en dus tégen de remonstranten. De jaren erna waren jaren van zuivering. Arminianen moesten zich rustig houden of namen, zoals de Groot en Uyttenbogaert, de benen. En toen was niet alleen het bestand voorbij maar had Maurits ook invloed op de start van een heftige oorlog in Duitsland.

Het jaar 1629 was een kanteljaar. Frederik Hendrik was ondertussen stadhouder en legeraanvoerder en probeerde Den Bosch in te nemen. Als afleidingsmanoeuvre vielen de Spanjaarden het oosten van het land binnen waarbij Amersfoort tijdelijk voor twintig dagen onder Spaans kwam. Doordat Wezel op de Spanjaarden werd veroverd moesten ze de actie staken. Na een beleg van 5 maanden werd Den Bosch veroverd en dat was een enorme klapper. Ondertussen nam de invloed van de remonstranten in vooral de grote steden van Holland weer toe en ontstond er weer discussie over vrede. Het ging een beetje lijken op de situatie rond 1618.

De vrede van Münster was vooral profijtelijk voor Holland. De periferie ging er niet op vooruit onder andere omdat er lekker verdiend was met al die garnizoenen en forten vol met soldaten. Er ontstond zelfs een soort landbouwcrisis die in de tweede helft van de 17e leidde tot de introductie van een nieuw gewas: tabak.

Ondertussen hadden we hier te maken met Willem II, een soort voortzetting van Maurits, die in 1750 een soort staatsgreep pleegde door Amsterdam te bezetten. Even later werd hij ziek en stierf hij. Willem III was nog een kind en zo ontstond het eerste stadhouderloze tijdperk met Johan de Wit als bepalende politicus.

De tweede helft van de eeuw was een periode waarin staatsgezinden en orangisten tegenover elkaar stonden. In de internationale politiek stonden Engeland en de Republiek tegenover elkaar en werden er drie zee-oorlogen uitgevochten over handel en invloed. Op het kerkelijk erf werd de stijd tussen remonstranten en contraremonstranten vervangen door een strijd tussen Voetius en zijn aanhangers – de ware gereformeerden – en de Coccejanen, de aanhangers van Cocceüs. Maar er kwam een ander gevaar opzetten voor de kerk en de synagoge: Descartes, Spinoza, Koerbachg en nog een sleep aan denkers waarmee de vroege verlichting inzette. Los hiervan, maar natuurlijk ook in relatie met deze ontwikkelingen speelde het tolerantiedebat rond de vraag hoe tolerant men kon zijn ten aanzien van andersdenkenden.

In Frankrijk werd Lodewijk XIV steeds machtiger, aan de oostgrens roerden Münster en Keulen zich. Er ontstond een grote anti-Republiek coalitie die uiteindelijk in 1672 het land binnenviel. Ondertussen was de publieke opinie fel gekant tegen Johan de Wit en zijn broer en ze werden dus in Den Haag door het volk vermoord. Willem III, die ondertussen de 18 was gepasseerd werd legeraanvoerder en stadhouder en zo werd toch snel de strijd tegen de invallers gestart.

De oorlog heeft aanvankelijk een flinke economische terugval veroorzaakt, maar uiteindelijk viel het toch wel weer mee en kon de handel een paar jaar later toch weer toenemen. Willem trouwde een Engelse prinses, Mary Stuard, en zo kon hij heel vanzelfsprekend het land binnenvallen met een leger waarmee de Republiek flinke risico’s liep. The Glorious Revolution.

Het boek behandelt naast deze politieke verwikkelingen ook nog de ontwikkelingen in de cultuur, de enorme productie aan schilderwerken, de literatuur. Daarnaast gaat het over de ontwikkelingen binnen de VOC en de WIC, de bouw van forten en handelscentra, de strijd met Portugal om Brazilië, de start van een kolonie in Zuid-Afrika en in Indië, de deelname aan de slavenhandel en de start van de suikerplantages in Suriname en het gebruik van Curacao als handelsknooppunt, waar, net als in Suriname opmerkelijk veel Joden zich vestigden.

Enfin, dit is gewoon een geweldig boek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s