Yuval Noah Harari – 21 lessons for the 21st Centrury

Een boek vol bespiegelingen. Het gekke is dat ik niet eerder een boek van Harari las. Dit boek gaat over de huidige tijd en over de toekomst zoals de titel deed vermoeden. Ik merk dat het niet meevalt om een samenvatting te maken. Een kopie van de inhoudsopgave zou al een aardige indruk geven.

Wat op mij in ieder geval indruk maakte was het pleidooi voor een internationale blik (there is just one civilasation in de world), tegen nationalisme wat maar al te makkelijk kan verkeren in fascisme en tegen religies. Iedereen leeft in zijn verhaal en als dat en religieus verhaal is wat toch eens is verzonnen, dan maakt dat het leven en samenleven extra lastig. Ik vond het een boeiend boek, maar ook wat chaotisch. Een verzameling van wat er over de wereld en het leven valt te zeggen. Dat komt misschien wat oeverloos over en inderdaad, ik miste wat begrenzing.

Hieronder gaat de inhoudsopgave dus volgen:

Advertenties

Hans Rosling – Factfulness

Een boek uit 2018 – kakelvers dus – met als doel de belangrijkste feiten over de wereld onder ogen te zien, iets wat volgens de schrijvers lang niet altijd gebeurt, en daarnaar te handelen. Een boek tegen redeneren vanuit de onderbuik, zwammen uit de nek en snelle conclusies.

De basis is het besef van:
1.Het feit dat we niet te maken met een ontwikkelde wereld en een onderontwikkelde wereld, maar met vier stadia van inkomensontwikkeling.

I Met een inkomen tot $ 2,- per dag – 1 miljard mensen; schrijnenede armoede
II Met inkomen tot $ 8,- per dag – 3 miljard mensen
III Met een inkomen tot $ 32 per dag – 2 miljard mensen
IV Met een inkomen boven $ 32 per dag – 1 miljard mensen

2. De verdeling van de wereldbevolking, of zoals werd gezegd, de pincode van de wereld is 1114. Amerika’s 1miljard, Afika, 1miljard, Europa 1 miljard, Azië 4 miljard. De verwachting is dan dat in 2040 in Afrika en Azië er mogelijk een miljard bij is gekomen.

Het boek heeft binnen beide kaften heel aardige illustraties die bovenstaande duidelijk maken. Achter het boek gaat trouwens een organisatie schuil. http://Www.gapminder.org. Een andere leuke plek om te kijken is http://www.dollarstreet.org.

Verder gebeuren er twee dingen. In de eerste plaats zijn er vragen over de wereld die door het boek heen behandeld worden. Steeds weer wordt aangetoond dat allerlei geïnformeerde groepen mensen moeite hebben deze vragen een beetje correct te beantwoorden. Zomaar wat kiezende apen deden het vrijwel steeds beter. Hier komen ze:

1 Hoeveel meisjes ronden in lagelonenlanden de basisschool af?
A: 20% B 40% C 60%

2. Waar leeft de meerderheid van de wereldbevolking?
A: In lagelonenlanden B In middeninkomenlanden C In landen met een hoog inkomen

3. Het deel van de wereldbevolking dat in extreme armoede leeft (I) is…
A bijna verdubbeld B Min of meer gelijk gebleven C Bijna gehalveerd

4. Wat is de levensverwachting wereldwijd
A 50 jaar B 60 jaar C 70 jaar

5 Op dit moment zijn er 2 miljard kinderen in de leeftijd tot 15 jaar. Hoeveel zijn er volgens de VN in het jaar 2100?
A 4 miljard B 3 miljard C 2Miljard

6. Volgens de VN zal de wereldbevolking in het jaar 2100 zijn gegroeid met 4 miljard mensen. Wat is de belangrijkste oorzaak? (Deze vond ik een beetje onduidelijk…)
A Er zullen meer kinderen zijn. B Er zullen meer volwassenen zijn. C. Er zullen meer ouderen zijn

7. Hoe veranderde het aantal doden als gevolg van natuurrampen?
A Het verdubbelde B het bleef ongeveer gelijk C Het nam af met ongeveer de helft

8 Deze vraag gaat over de verdeling van de wereldbevolking. Daar hoort een plaatje bij dat ik nu even achterwege laat.

9. Hoeveel 1-jarige kinderen zijn er gevaccineerd wereldwijd?
A. 20% B 50% C 80%

10 Wereldwijd hebben 30-jarige mannen gemiddeld 10 jaar op school doorgebracht. Hoe zit dat bij vrouwen?
A 9 jaar B 6 jaar C 3 jaar

11. In 1996 stonden tijgers, zwarte neushoorns en reuzepanda’s op de lijst van bedreigde diersoorten. Hoeveel zijn er nog steeds bedreigd?
Á 2 B 1 C Geen

12 Hoeveel mesen hebben er wereldwijd toegang tot iets van electriciteit?
A 20% B 50% C: 80%

13 Klimaatexperts verwachten dat de gemiddelde temperatuur op aarde
A zal stijgen B gelijk zal blijven C Zal dalen

En dan de goede antwoorden: 1C 2B 3C 4C 5C 6B 7C 9C 10A 11C 12C 13A
En daar zaten waarschijnlijk verrassingen bij.

In de rest van het boek komt de schrijver hier steeds op terug en worden er valkuilen behandeld zoals een veel te negatieve kijk op de wereld (immers, vrijwel alles wordt beter, hoewel soms langzaam), de neiging vanuit angst te denken en te handelen, te generaliseren, te denken dat het nu eenmaal zo is en zal blijven, te willen handelen vanuit urgentie, anderen de schuld willen geven en het kijken vanuit slechts één perspectief. Ziezo, dat was een overdreven lange zin.

De 5 grote gevaren die de schrijver ziet, ook al wil hij eigenlijk heel optimistisch zijn:
Een pandemie, financiële ineenstorting, een wereldoorlog, klimaatverandering en extreme armoede.

Dan nog wat prikkelende opmerkingen:
Culturele en religieuze stereotypen helpen niet om de wereld te begrijpen.
Ook zonder de 1 kind-politiek van China was daar het aantal kinderen afgenomen naar twee
De invloed van de RK- kerk op het aantal kinderen in Afrika is er niet. Dat is daar ook ongeveer 2.
Mensen in schrijnende armoede (I) hebben de neiging meer kinderen te krijgen. Ontwikkeling naar II heeft dus een remmende invloed op de groei van de wereldbevolking.
Zoek naar de verschillen binnen groepen
Zoek naar overeenkomsten met andere groepen
Pas op voor de meerderheid. Is dat 51% of 99%?
Pas op voor levendige voorbeelden. Kunnen uitzonderingen op een regel zijn
Hoed je voor de vergelijking van zowel gemiddelden als extremen
Heel veel gaat er beter en werd minder: legale slavernij, olieverspilling, de prijs van zonnepanelen, het aantal nieuwe HIV infecties, Kindersterfte, oorlogsslachtoffers, doodstraffen, loodvrije benzine, slachtoffers van vliegtuigongelukken, kinderarbeid, doden door natuurrampen, vermindering kernkoppen, waterpokken, ozon, honger. Wat meer werd: beschermde natuur, vrouwenkiesrecht, wetenschappelijke publicaties, oogsten, geletterdheid, meisjes op basisscholen, spreiding electriciteit, mobiele telefoons, water, internet, vaccinatie

Het boek is vlot leesbaar. Het is luchtig, maar niet oppervlakkig. Een pleidooi om achter betrouwbare data aan te gaan (CBS, VN…), en die data betrouwbaar te verwerken.

Gustaaf Peek – Verzet! Pleidooi voor communisme

Nou, dat is in deze tijd een spannende titel. Zowel bij de ‘Nieuwsradio’ als bij ‘VPRO- boeken’, had ik het interview met Gustaaf Peek (jazeker, van Peek & Cloppenburg) gezien en gehoord. Het gebeurt zelden dat zo’n praatje met een auteur mij verleidt tot de aanschaf van een boek. Nu hoefde er in het geval van dit pamflet geen sprake te zijn van een diepte-investering, dat scheelde.

Wat Peek naar mijn idee doet is het begrip communisme opnieuw en hoopvol optuigen. Natuurlijk is het begrip verdwenen achter de dictaturen van Lenin, Castro en Mao. Peek stelt daar Roza Luxemburg tegenover, die wel wist wat er mis was met het kapitalisme, maar niet zo goed hoe het verder moest. In ieder geval niet de kant op die Lenin is gegaan. Peek ziet als kern van het communisme het gegeven dat mensen fundamenteel gelijk zijn en dat het kapitalisme als gevolg van uitbuiting en ongebreidelde hebzucht mensen fundamenteel ongelijk maakt. Daar moeten we dus vanaf. Peek heeft dan geen woeste revoluties voor ogen. Eigenlijk is het hem net als bij Luxemburg niet duidelijk hoe het allemaal precies moet. Wat duidelijk is, is dat we van dat kapitalisme af moeten en dat zoiets via een democratisch proces moet kunnen.

En nu het hoopvolle. Je denkt natuurlijk, dat gaat nooit gebeuren. En dan wijst Peek op ontwikkelingen die toch maar plaats hebben gevonden, zoals de afschaffing van de slavernij. Dingen kunnen kantelen en ineens vindt iedereen het abject dat er op een werkplek gerookt wordt.

Leuk, een fris pamflet over die oude term. Hopelijk gaat er weer een spook door Europa waren. Maar dan de stijl. Veel opsommingen en dan gedachten die net een stap méér uitleg behoeven. Dat was jammer. Ik zou zeggen, doe een geheel herziene druk met een betere tekst want de inhoud is dat waard.

Hans Achterhuis – Met alle geweld

Een filosofisch werk uit 2008 waarbij de schrijver alle moeite heeft gedaan om het onderwerp met een open geest te benaderen en zoveel mogelijk bronnen mee te nemen. Niet alleen filosofische, nee, zeker ook literaire, films en wat voor signalen er maar uit de maatschappij zijn gekomen.

Het aardige van deze aanpak is dat ik als lezer geprikkeld word om meer van Coetzee te lezen, om de Leviathan van Hobbes eens te bekijken, toch eens Ahrendt zelf te lezen, opnieuw naar Camus te kijken, enz. Dat alleen al maakt dit een waardevol en kostelijk boek. Het is ook een eerlijk boek in die zin dat Achterhuis toegeeft ergens anders uit te zijn gekomen dan waar hij dacht uit te komen bij aanvang. Ik kan dat meemaken. Ben met mijn linkse bril op aan het lezen geslagen en ondertussen ben ik die bril niet kwijt maar ben ik wel een aantal nuances rijker geworden.

Meermalen wijst de schrijver erop dat een collega of wie ook op een monocausale wijze naar het fenomeen geweld kijkt. Dat is wat Achterhuis betreft onbestaanbaar. Na lezing van dit boek blijf je dan ook achter met een veelkleurige waaier aan de oorzaken van geweld en wat je ervan kan vinden.
Ik stel me voor hoe Achterhuis aan het werk was. Hij hoorde terwijl hij al bezig was een lezing, las weer eens een waanzinnig boeiend artikel in de Volkskrant en probeerde deze voor hem heel relevante signalen een plekje te geven in het boek. O jee, en toen riep er een politicus weer wat opmerkelijks. En ja hoor, dat was ook weer te gebruiken. Een filosoof die niet alleen met zijn neus in de oude meuk van Plato en Aristoteles zit, maar voorzien van een hypergevoelig systeem van scans en antennes de actualiteit afspeurt.

Nog even een losse opmerking over idealisme. Door het hele boek heen klinkt er steeds een waarschuwing voor idealisme. Utopia van Thomas More wordt het gevaarlijkste boek genoemd. Dat stemt mij. En dan de term ‘moreel graaien’, een term overigens die hij heeft van Marjolijn Februari (de Volkskrant, 14-04- 2007). ‘Het gaat hierbij om het gegeven dat veel mensen met hun spreken en handelen “met een graai hun morele gelijk naar hun kant halen”‘ (701).

Maar ja, waar gaat het boek nou eigenlijk over? Na enorme inleidende bewegingen wordt het fenomeen geweld van alle kanten bekeken. Geweld als middel om een doel te bereiken, het wij/zij- denken, Mythische verhalen, de holocaust, het nadoen en de zondeboek, het onderzoek van de Waal onder apen en andere dieren, enz. Iedereen begrijpt dat men zo niet tot een monocausale visie komt. En dat is maar goed ook.

Eigenlijk laat het boek zich niet samenvatten. Nou ja, laat ik eerlijk zijn, ik maak me er een beetje makkelijk van af. Feit is dat het een caleisoscopisch boek is waardoor mij een nieuwe bril verschaft is om naar de wereld te kijken en naar mijzelf. Ik denk dat ik er milder van zou kunnen worden.

Roman Krznaric – Empathie

Een boek over empathie, wat echt wat anders is dan een gevoel van medelijden of zo. Het gaat hier om het je bewust inleven in andere mensen, daar moeite voor doen en conclusies trekken uit het resultaat.

Een optimistisch boek. Empathie is heel goed mogelijk, zegt Krznaric, mensen kunnen het – hier een verhaal over spiegelneuronen – en moeten er soms als gezegd wel moeite voor doen. De eerste stap is dan ook om een soort knop om te zetten. ‘Schakel je emptisch brein in’. Steeds gaat het om in de wereld van een ander te stappen. Dat kan door te reizen, door romans te lezen en films te zien. Verderop in het boek volgen suggesties. Een belangrijk punt is ook het gesprek. Een gesprek met iemand die je niet kent waarbij je de moeite neemt je in hem of haar te verdiepen. Er wordt zelfs gesproken van een mensenbibliotheek, een plek waar mensen gewoon klaar zitten voor zo’n gesprek. Zo volgen er meer heel praktische ideeën. Empathie, ten slotte gaat niet alleen over het inleven in andere mensen in andere culturen. Het gaat ook over de toekomst van de wereld. Hoe zullen komende generaties kunnen leven? En dan gaat het over CO2, vervuiling en natuurbehoud.

Een mooi boek dat best wat beknopter had gekund, maar ach, waarom ook. Soms moet een kwestie rustig van alle kanten worden bekeken. Dat is wat hier op een enthousiasmerende wijze is gedaan.

Martha Nussbaum – Woede en vergeving

Een filosofisch doch leesbaar boek over woede. Het gaat dan niet om frustratie-achtige boosheid, maar woede die gericht is op wrok en wraak. Dat is de woede die zo snel mogelijk omgebogen zou moeten worden in wat Nussbaum transitiewoede noemt. Woede die niet gericht is op het verleden en een nare dader, maar op de toekomst. Dit vergt een ruimhartige houding. Overigens noemt ze ook regelmatig de begrippen statusangst en statuswoede, boosheid die verband houdt met status en vermeend statusverlies.

En de vergeving dan? Daar zit al gauw een ritueel aan vast en het kan gepaard gaan met neerbuigendheid en een gevoel van macht, ongelijkheid. Voor Nussbaum is radicale gelijkheid en gelijkwaardigheid juist enorm belangrijk. Sprekend over het recht, wat natuurlijk een prima plek is om heen te gaan in het geval van een delict of iets wat je is aangedaan, zegt Nussbaum dat het de instantie is om vast te stellen wat er is gebeurd. Dat moet helder benoemd worden. Over straffen heeft ze bedenkingen. Zeker als wraak daarin een prominente rol speelt.

Stoicijnen spelen met het werk van Hannah Arendt een grote rol in dit boek. Daarnaast besteedt Nussbaum veel aandacht aan Martin Luther King, Ghandi en Mandela. Drie mannnen die in de praktijk bezig waren met transitiewoede en ruimhartigheid.

Naomi Klein – De Shockdoctrine

Als je iemand door een cocktail aan marteling zijn orientatie op de eigen persoon afneemt kan je van alles met hem of haar beginnen. Dat was de ontdekking die in de jaren ’70 van de vorige eeuw verder werd onderbouwd.

Dit bleek ook van toepassing op staten. Organiseer een toestand van shock door een combinatie van geweld en economische verwarring en je kunt een programma van deregulering, privatisering en bezuiniging doorvoeren. Dit is wat er met steun van economen uit Chicago (volgelingen van Milton Friedman van de ‘Chicago school’) plaatsvond in Chili en Argentinië, maar later ook in het Rusland van Jeltsin.

Dit boek (2007) geeft een grondig verslag van hoe dit in deze landen in zijn werk ging en daarna in Indonesië en uiteindelijk in Irak. Daarnaast is er aandacht voor de momenten dat er een ramp was, zoals de Tsunami, 9-11 en Kathrina, en hoe overheden soms onder invloed van de Chicago boys zoals Cheyney en Rumsvelt van de situatie gebruik maakten door hun agenda door te drijven.

In Irak hebben de VS de agenda van de privatisering doorgevoerd. Op het leger was bezuinigd terwijl er bedrijven meekwamen voor logistiek en beveiliging. Bedrijven die vaak in handen waren van Cheyney- achtige lieden die hier schurftig rijk van zijn geworden. Iets dergelijks is ook in Israël gebeurd. Het land is specialist geworden in beveiligingssystemen en veel bedrijven hebben er belang bij dat er geen definitieve vrede komt met de palestijnen.

Ik vind dit een heftig, verhelderend en onthullend boek. Op de achterkant van de Nederlandse editite staat: ‘Het beste boek om de economische crisis te begrijpen’. Dat moet een ingeving van de uitgever zijn geweest Ik zou eerder zeggen: ‘Het boek om de wereld van 1970 tot 2007 te begrijpen.’ Dat dekt de lading natuurlijk ook niet, maar ja, ik ben geen flaptekstschrijver…