Hariri – Homo Sapiens

Het boek waarmee de triomftocht van deze historicus/filosoof begon in 2014 of 15. In september nog maakte ik kennis met zijn laatste boek, de lessons for the 21th century (of zo). Dat vond ik aantrekkelijk door de luchtige en toch scherpe manier waarop deze man schrijft maar tegelijk wat rommelig. Dit boek is op dezelfde manier geschreven en minder rommelig omdat hij hulp heeft gekregen van de structuur die de geschiedenis biedt. Het begon allemaal lang geleden en ging voort tot vandaag.

In de laatste hoofdstukken wordt het ook een beetje rommelig wanneer het gaat over het streven naar geluk en hij opmerkt dat, hoe rijk of arm je ook bent, geluk ook een sterke biologische component kent, namelijk de werken van serotinine, dopamine en dergelijke stofjes. En dan gaat het tot slot over maakbaarheid. Mensen zijn repareerbaar, verbeterbaar. Enfin, het lijkt er ook een beetje op dat hij het geheel niet goed tot een einde wist te brengen. Maar niet getreurd, hiervoor zijn er ruim vier honderd pagina’s die zeer de moeite waard waren.

Het boek begint diep in de prehistorie, de tijd dat het naar Sapiens ook Neanderthalers rondstapten. Waarom hielden zij het niet vol en de Sapiens wel? Die Sapiëns kwamen uit Oost-Afika en trokken richting Eurazië. Er liepen nog van die grote beesten rond en ze wisten als jagers en verzamelaars misschien wel de eerste extinctie te bewerkstelligen door gewoon af en toe zo’n beest te vangen en te villen. Met de enorm lange zwangerschappen van die beesten kan het dan als soort toch mis gaan.

Helemaal mis ging het toen de Sapiëns via Azië in Australië aankwam. Daar liepen heel andere beesten rond en het lijkt erop dat die grotendeels door hetzelfde jagen gewoon zijn verdwenen.

Al verzamelend viel er ook wel eens wat op de grond. Graan dat was gevallen ontkiemde en als je dat graan op een veldje liet ontkiemen hoefde je helemaal niet op pad om te gaan verzamelen. Zo zou het gegaan kunnen zijn. Hoe dan ook liep men in de val van het graan. Volgens Hariri is niet het graan gedomesticeerd, maar de Sapiëns door het graan. Graan wil een veldje zonder stenen en onkruid en dat is hard werken. Na een paar generaties wist men niet beter en bleef men in dorpen en at men minder veelzijdig en moest men gewoon hard werken. Er ontstonden steden en er ontstond een elite.

En toen ontstonden er ook ficties, verhalen die verklaarden hoe het was en die de orde verklaarden. Godsdiensten. En zo komen we als lezer vanuit de prehistorie de historie binnen. Het centrum van de wereld ligt in het Midden-Oosten, in Summerië en later Perzië en ook in China en India. West-Europa komt pas heel laat in beeld. Daarvoor moet er via de Romeinen een enorme sprong gemaakt worden naar ongeveer 1500.

Op de een of andere manier ontstond in deze ondertussen Christelijke streken een eigenschap die elders minder ontwikkeld was: Nieuwgierigheid. En daarmee ging het hard. De Amerika’s werden ontdekt en wreed van hun culturen (Maya’s, Azteken, Inka’s) ontdaan en leeggeroofd. Vervolgens ontdekte men de mogelijkheden van de suikerplantages. Mensen om de te bewerken waren vermoord, dus werden er slaven uit Afrika gehaald. Gelukkig werden er ook onschuldiger uitvindingen gedaan zoals die van de microscoop door van Leeuwenhoek.

Hariri heeft het over imperia die floreren door deze nieuwsgierigheid. In eerste instantie gaat dit natuurlijk over Spanje en Portugal. Daarna over de Nederlanden en Engeland.

En dan gaat het over het verband tussen economie en consumentisme. In vervlogen tijden was het een deugd om wat zuinig aan te doen. Later werd het een deugd om leningen aan te gaan en lekker te kopen. Dat moest wel gepropageerd worden want de economie wil groeien en kan alleen groeien als er steeds weer andere nieuwe grondstoffen worden uitgevonden en als Sapiëns maar steeds blijven kopen en kopen.

De schrijver blijft stug over Sapiëns spreken en daarom heb ik dat ook maar gedaan. Dan nog een observatie. De schrijver wijst erop dat de mensheid regelmatig bijna irrationeel een richtig kiest zoals de overgang richting het graan. Waarom is dat massaal gebeurd? Echt handig was het niet en een weg terug was er ook niet omdat de mensheid als gevolg van de graanweg enorm was toegenomen. Terugkijkend zijn mensen niet altijd geneigd tot de verstandige keuze, er lijkt nogal wat toeval in de wereldgeschiedenis te zitten.

En dan ging het ook nog over de relatie tussen onderwijs, macht en geld. Ja, dat hadden wij ook kunnen verzinnen, maar we hadden het minder smakelijk weten op te dienen. Denk ik.

Advertenties

Arnon Grunberg – Vriend & vijand; decadentie, ondergang en verlossing

Nieuw licht, dat is de naam van een nieuwe filosofische pamflettenserie van Frank Meester en Coen Simon uitgegeven door Prometheus. In deze serie is er dus een soort pamflet uitgekomen van Grunberg. Hij heeft van de genoemde lieden de vraag gekregen of we hier in het Westen decadent zijn en of hij op die vraag wil ingaan naar aanleiding van Het begrip politiek van Carl Schmitt. Dat heeft hij dus gedaan.

Het resultaat is een boekje van het formaat boekenweekgeschenk met een lastig leesbare tekst. Het komt op mij over als een moedige tekst en een tekst die aan het denken zet en waar ik het na eerste lezing niet echt mee eens ben.

Ja, we zijn decadent en dat komt omdat we geen vijanden willen. In het Westen willen geen vijanden omdat we geen oorlog willen. Omdat we geen vijanden en geen oorlog willen is er geen sprake van echte politiek. We willen vermaakt worden en dat is het. Dat levert een soort maatschappelijke slapte op.

Dat is waar het boekje over gaat en daarmee doe ik het meteen ernstig tekort want zo simpel wordt het niet gebracht. Hoe dan ook, ook al is dit kort door de bocht, het is een verhaal dat me niet meteen aanspreekt. Het geeft wel te denken. Opmerkelijk ook dat Grunberg er een heel eind in mee lijkt te gaan.

Het is een fascinerend essay dat de hersenen aanzet op het vlak van de politieke filosofie. De stijl is niet helder, soms op het hermetische af. Wat dat betreft is het beter toeven met Popper. Maar, ik zal het gewoon nogmaals moeten lezen om er wat meer over te kunnen zeggen.

Yuval Noah Harari – 21 lessons for the 21st Centrury

Een boek vol bespiegelingen. Het gekke is dat ik niet eerder een boek van Harari las. Dit boek gaat over de huidige tijd en over de toekomst zoals de titel deed vermoeden. Ik merk dat het niet meevalt om een samenvatting te maken. Een kopie van de inhoudsopgave zou al een aardige indruk geven.

Wat op mij in ieder geval indruk maakte was het pleidooi voor een internationale blik (there is just one civilasation in de world), tegen nationalisme wat maar al te makkelijk kan verkeren in fascisme en tegen religies. Iedereen leeft in zijn verhaal en als dat een religieus verhaal is wat toch eens is verzonnen, dan maakt dat het leven en samenleven extra lastig. Ik vond het een boeiend boek, maar ook wat chaotisch. Een verzameling van wat er over de wereld en het leven valt te zeggen. Dat komt misschien wat oeverloos over en inderdaad, ik miste wat begrenzing.

De grove indeling van het boek:

Part I – The Technological Challenge

Part II The Political Challange

Part III Despair and Hope

Part IV Truth

Part V Resilience


Hans Rosling – Factfulness

Een boek uit 2018 – kakelvers dus – met als doel de belangrijkste feiten over de wereld onder ogen te zien, iets wat volgens de schrijvers lang niet altijd gebeurt, en daarnaar te handelen. Een boek tegen redeneren vanuit de onderbuik, zwammen uit de nek en snelle conclusies.

De basis is het besef van:
1.Het feit dat we niet te maken met een ontwikkelde wereld en een onderontwikkelde wereld, maar met vier stadia van inkomensontwikkeling.

I Met een inkomen tot $ 2,- per dag – 1 miljard mensen; schrijnenede armoede
II Met inkomen tot $ 8,- per dag – 3 miljard mensen
III Met een inkomen tot $ 32 per dag – 2 miljard mensen
IV Met een inkomen boven $ 32 per dag – 1 miljard mensen

2. De verdeling van de wereldbevolking, of zoals werd gezegd, de pincode van de wereld is 1114. Amerika’s 1miljard, Afika, 1miljard, Europa 1 miljard, Azië 4 miljard. De verwachting is dan dat in 2040 in Afrika en Azië er mogelijk een miljard bij is gekomen.

Het boek heeft binnen beide kaften heel aardige illustraties die bovenstaande duidelijk maken. Achter het boek gaat trouwens een organisatie schuil. http://Www.gapminder.org. Een andere leuke plek om te kijken is http://www.dollarstreet.org.

Verder gebeuren er twee dingen. In de eerste plaats zijn er vragen over de wereld die door het boek heen behandeld worden. Steeds weer wordt aangetoond dat allerlei geïnformeerde groepen mensen moeite hebben deze vragen een beetje correct te beantwoorden. Zomaar wat kiezende apen deden het vrijwel steeds beter. Hier komen ze:

1 Hoeveel meisjes ronden in lagelonenlanden de basisschool af?
A: 20% B 40% C 60%

2. Waar leeft de meerderheid van de wereldbevolking?
A: In lagelonenlanden B In middeninkomenlanden C In landen met een hoog inkomen

3. Het deel van de wereldbevolking dat in extreme armoede leeft (I) is…
A bijna verdubbeld B Min of meer gelijk gebleven C Bijna gehalveerd

4. Wat is de levensverwachting wereldwijd
A 50 jaar B 60 jaar C 70 jaar

5 Op dit moment zijn er 2 miljard kinderen in de leeftijd tot 15 jaar. Hoeveel zijn er volgens de VN in het jaar 2100?
A 4 miljard B 3 miljard C 2Miljard

6. Volgens de VN zal de wereldbevolking in het jaar 2100 zijn gegroeid met 4 miljard mensen. Wat is de belangrijkste oorzaak? (Deze vond ik een beetje onduidelijk…)
A Er zullen meer kinderen zijn. B Er zullen meer volwassenen zijn. C. Er zullen meer ouderen zijn

7. Hoe veranderde het aantal doden als gevolg van natuurrampen?
A Het verdubbelde B het bleef ongeveer gelijk C Het nam af met ongeveer de helft

8 Deze vraag gaat over de verdeling van de wereldbevolking. Daar hoort een plaatje bij dat ik nu even achterwege laat.

9. Hoeveel 1-jarige kinderen zijn er gevaccineerd wereldwijd?
A. 20% B 50% C 80%

10 Wereldwijd hebben 30-jarige mannen gemiddeld 10 jaar op school doorgebracht. Hoe zit dat bij vrouwen?
A 9 jaar B 6 jaar C 3 jaar

11. In 1996 stonden tijgers, zwarte neushoorns en reuzepanda’s op de lijst van bedreigde diersoorten. Hoeveel zijn er nog steeds bedreigd?
Á 2 B 1 C Geen

12 Hoeveel mesen hebben er wereldwijd toegang tot iets van electriciteit?
A 20% B 50% C: 80%

13 Klimaatexperts verwachten dat de gemiddelde temperatuur op aarde
A zal stijgen B gelijk zal blijven C Zal dalen

En dan de goede antwoorden: 1C 2B 3C 4C 5C 6B 7C 9C 10A 11C 12C 13A
En daar zaten waarschijnlijk verrassingen bij.

In de rest van het boek komt de schrijver hier steeds op terug en worden er valkuilen behandeld zoals een veel te negatieve kijk op de wereld (immers, vrijwel alles wordt beter, hoewel soms langzaam), de neiging vanuit angst te denken en te handelen, te generaliseren, te denken dat het nu eenmaal zo is en zal blijven, te willen handelen vanuit urgentie, anderen de schuld willen geven en het kijken vanuit slechts één perspectief. Ziezo, dat was een overdreven lange zin.

De 5 grote gevaren die de schrijver ziet, ook al wil hij eigenlijk heel optimistisch zijn:
Een pandemie, financiële ineenstorting, een wereldoorlog, klimaatverandering en extreme armoede.

Dan nog wat prikkelende opmerkingen:
Culturele en religieuze stereotypen helpen niet om de wereld te begrijpen.
Ook zonder de 1 kind-politiek van China was daar het aantal kinderen afgenomen naar twee
De invloed van de RK- kerk op het aantal kinderen in Afrika is er niet. Dat is daar ook ongeveer 2.
Mensen in schrijnende armoede (I) hebben de neiging meer kinderen te krijgen. Ontwikkeling naar II heeft dus een remmende invloed op de groei van de wereldbevolking.
Zoek naar de verschillen binnen groepen
Zoek naar overeenkomsten met andere groepen
Pas op voor de meerderheid. Is dat 51% of 99%?
Pas op voor levendige voorbeelden. Kunnen uitzonderingen op een regel zijn
Hoed je voor de vergelijking van zowel gemiddelden als extremen
Heel veel gaat er beter en werd minder: legale slavernij, olieverspilling, de prijs van zonnepanelen, het aantal nieuwe HIV infecties, Kindersterfte, oorlogsslachtoffers, doodstraffen, loodvrije benzine, slachtoffers van vliegtuigongelukken, kinderarbeid, doden door natuurrampen, vermindering kernkoppen, waterpokken, ozon, honger. Wat meer werd: beschermde natuur, vrouwenkiesrecht, wetenschappelijke publicaties, oogsten, geletterdheid, meisjes op basisscholen, spreiding electriciteit, mobiele telefoons, water, internet, vaccinatie

Het boek is vlot leesbaar. Het is luchtig, maar niet oppervlakkig. Een pleidooi om achter betrouwbare data aan te gaan (CBS, VN…), en die data betrouwbaar te verwerken.

Gustaaf Peek – Verzet! Pleidooi voor communisme

Nou, dat is in deze tijd een spannende titel. Zowel bij de ‘Nieuwsradio’ als bij ‘VPRO- boeken’, had ik het interview met Gustaaf Peek (jazeker, van Peek & Cloppenburg) gezien en gehoord. Het gebeurt zelden dat zo’n praatje met een auteur mij verleidt tot de aanschaf van een boek. Nu hoefde er in het geval van dit pamflet geen sprake te zijn van een diepte-investering, dat scheelde.

Wat Peek naar mijn idee doet is het begrip communisme opnieuw en hoopvol optuigen. Natuurlijk is het begrip verdwenen achter de dictaturen van Lenin, Castro en Mao. Peek stelt daar Roza Luxemburg tegenover, die wel wist wat er mis was met het kapitalisme, maar niet zo goed hoe het verder moest. In ieder geval niet de kant op die Lenin is gegaan. Peek ziet als kern van het communisme het gegeven dat mensen fundamenteel gelijk zijn en dat het kapitalisme als gevolg van uitbuiting en ongebreidelde hebzucht mensen fundamenteel ongelijk maakt. Daar moeten we dus vanaf. Peek heeft dan geen woeste revoluties voor ogen. Eigenlijk is het hem net als bij Luxemburg niet duidelijk hoe het allemaal precies moet. Wat duidelijk is, is dat we van dat kapitalisme af moeten en dat zoiets via een democratisch proces moet kunnen.

En nu het hoopvolle. Je denkt natuurlijk, dat gaat nooit gebeuren. En dan wijst Peek op ontwikkelingen die toch maar plaats hebben gevonden, zoals de afschaffing van de slavernij. Dingen kunnen kantelen en ineens vindt iedereen het abject dat er op een werkplek gerookt wordt.

Leuk, een fris pamflet over die oude term. Hopelijk gaat er weer een spook door Europa waren. Maar dan de stijl. Veel opsommingen en dan gedachten die net een stap méér uitleg behoeven. Dat was jammer. Ik zou zeggen, doe een geheel herziene druk met een betere tekst want de inhoud is dat waard.

Hans Achterhuis – Met alle geweld

Een filosofisch werk uit 2008 waarbij de schrijver alle moeite heeft gedaan om het onderwerp met een open geest te benaderen en zoveel mogelijk bronnen mee te nemen. Niet alleen filosofische, nee, zeker ook literaire, films en wat voor signalen er maar uit de maatschappij zijn gekomen.

Het aardige van deze aanpak is dat ik als lezer geprikkeld word om meer van Coetzee te lezen, om de Leviathan van Hobbes eens te bekijken, toch eens Ahrendt zelf te lezen, opnieuw naar Camus te kijken, enz. Dat alleen al maakt dit een waardevol en kostelijk boek. Het is ook een eerlijk boek in die zin dat Achterhuis toegeeft ergens anders uit te zijn gekomen dan waar hij dacht uit te komen bij aanvang. Ik kan dat meemaken. Ben met mijn linkse bril op aan het lezen geslagen en ondertussen ben ik die bril niet kwijt maar ben ik wel een aantal nuances rijker geworden.

Meermalen wijst de schrijver erop dat een collega of wie ook op een monocausale wijze naar het fenomeen geweld kijkt. Dat is wat Achterhuis betreft onbestaanbaar. Na lezing van dit boek blijf je dan ook achter met een veelkleurige waaier aan de oorzaken van geweld en wat je ervan kan vinden.
Ik stel me voor hoe Achterhuis aan het werk was. Hij hoorde terwijl hij al bezig was een lezing, las weer eens een waanzinnig boeiend artikel in de Volkskrant en probeerde deze voor hem heel relevante signalen een plekje te geven in het boek. O jee, en toen riep er een politicus weer wat opmerkelijks. En ja hoor, dat was ook weer te gebruiken. Een filosoof die niet alleen met zijn neus in de oude meuk van Plato en Aristoteles zit, maar voorzien van een hypergevoelig systeem van scans en antennes de actualiteit afspeurt.

Nog even een losse opmerking over idealisme. Door het hele boek heen klinkt er steeds een waarschuwing voor idealisme. Utopia van Thomas More wordt het gevaarlijkste boek genoemd. Dat stemt mij. En dan de term ‘moreel graaien’, een term overigens die hij heeft van Marjolijn Februari (de Volkskrant, 14-04- 2007). ‘Het gaat hierbij om het gegeven dat veel mensen met hun spreken en handelen “met een graai hun morele gelijk naar hun kant halen”‘ (701).

Maar ja, waar gaat het boek nou eigenlijk over? Na enorme inleidende bewegingen wordt het fenomeen geweld van alle kanten bekeken. Geweld als middel om een doel te bereiken, het wij/zij- denken, Mythische verhalen, de holocaust, het nadoen en de zondeboek, het onderzoek van de Waal onder apen en andere dieren, enz. Iedereen begrijpt dat men zo niet tot een monocausale visie komt. En dat is maar goed ook.

Eigenlijk laat het boek zich niet samenvatten. Nou ja, laat ik eerlijk zijn, ik maak me er een beetje makkelijk van af. Feit is dat het een caleisoscopisch boek is waardoor mij een nieuwe bril verschaft is om naar de wereld te kijken en naar mijzelf. Ik denk dat ik er milder van zou kunnen worden.

Roman Krznaric – Empathie

Een boek over empathie, wat echt wat anders is dan een gevoel van medelijden of zo. Het gaat hier om het je bewust inleven in andere mensen, daar moeite voor doen en conclusies trekken uit het resultaat.

Een optimistisch boek. Empathie is heel goed mogelijk, zegt Krznaric, mensen kunnen het – hier een verhaal over spiegelneuronen – en moeten er soms als gezegd wel moeite voor doen. De eerste stap is dan ook om een soort knop om te zetten. ‘Schakel je emptisch brein in’. Steeds gaat het om in de wereld van een ander te stappen. Dat kan door te reizen, door romans te lezen en films te zien. Verderop in het boek volgen suggesties. Een belangrijk punt is ook het gesprek. Een gesprek met iemand die je niet kent waarbij je de moeite neemt je in hem of haar te verdiepen. Er wordt zelfs gesproken van een mensenbibliotheek, een plek waar mensen gewoon klaar zitten voor zo’n gesprek. Zo volgen er meer heel praktische ideeën. Empathie, ten slotte gaat niet alleen over het inleven in andere mensen in andere culturen. Het gaat ook over de toekomst van de wereld. Hoe zullen komende generaties kunnen leven? En dan gaat het over CO2, vervuiling en natuurbehoud.

Een mooi boek dat best wat beknopter had gekund, maar ach, waarom ook. Soms moet een kwestie rustig van alle kanten worden bekeken. Dat is wat hier op een enthousiasmerende wijze is gedaan.