Diarmaid Macculloch – Roformation; Europe’s house devided 1490-1700

Een dikke Penguin met betrekkelijk kleine lettertjes. Desalniettemin een prachtig boek uit 2003. Eigenlijk is het een geschiedenis van Europa in de 16e en 17e eeuw met wat extra aandacht voor reformatie en contra-reformatie. Het is niet mogelijk naar Europa in deze periode te kijken zonder ook naar wat er in de kerken gebeurde omdat de kerk, komend uit de Middeleeuwen, gewoon een enorm belangrijke rol speelde. Of je het leuk vind of niet, je kan er niet omheen.

In dit boek ga je er zeker niet omheen, maar dat maakt het niet tot saaie stof. Deze Macculloch kan het allemaal smaakvol en soms grappig vertellen en probeert het beeld heel breed te houden. Dat begint al met het voorspel. Natuurlijk noemt hij Wiclyfe en Hus – ik wist niet dat er een link was tussen deze bewegingen – maar hij noemt ook andere hervormingsneigingen binnen de kerk van vóór 1517. Bij het voorspel hoort ook de renaissance, de pest, de strijd tegen het Ottomaanse rijk en de Islamangst.

En dan is er aandacht voor de politiek, de Habsburgers met Karel V en Philips II, Engeland met Hendrik de VIII, zijn opvolgers waar onder Elisabeth I en Jacobus, de tijdgenoot van Shakespeare en de man van de King James Version. Frankrijk en de Hugenoten komen natuurlijk aan bod met de Bartelomeüsnacht (1572), het edict van Nantes (1598) en het einde ervan onder Lodewijk XIV.

Het aardige is dat de focus niet op de Nederlanden ligt, maar er is toch ook veel gedetailleerde aandacht voor de rol die deze streek speelde. Zo was Amsterdam samen met Londen toch wel een plaats waar je terecht kon met rare meningen, uiteraard tot op zekere hoogte en afwijkende sexuele voorkeuren. En dat brengt me tot het laatste deel van het boek, Patterns of life, waarin het levensgevoel aan de orde komt en dus ook – naast merkwaardige heksenmanie – sexualiteit.

En dan heb ik het nog niet gehad over ontwikkelingen in Polen en Transsylvanië, over de Dertigjarige oorlog, de grote invloed van Erasmus, de synode van Dordrecht, de anabaptisten, Cromwell, de Toestanden in Spanje, Schotland en Ierland of de nieuwe koloniën in wat later de VS is geworden…

Advertenties

Historisch vertier…

Twee boeken geleend en er vluchtig plezier aan beleefd.

Ten eerste: Plaatsen van herinnering; Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw onder redactie van Maarten Prak, in Amsterdam uitgegeven bij Bert Bakker (2006). In elk hoofdstuk is de plek een aanleiding voor een verhaal: Den Briel over de stunt van de watergeuzen op 1 april 1572, Het Kapittelhuis in Utrecht over start van de Unie van Utrecht in 1579, het Muiderslot voor een verhaal over Hooft en Loevenstein voor een verhaal over Hugo de Groot. En zo gaat het door met 40 bijdragen prettig geschreven door een keur aan specialisten (neem ik aan).

En dan: De Republiek der letteren; de Europese intellectuele wereld 1500-1760 geschreven door Hans Bots en uitgegeven bij Vantilt in Nijmegen (2018). Inderdaad, een kakelnieuw boek. En dat verklaart meteen waarom de literatuuropgave een actuele attractie is.

Het boek gaat over dat geheime en in omgang toenemende internationale genootschap van intellectuelen die op wonderbaarlijk wijze met elkaar in contact stonden. Deze mensen ontmoetten elkaar, denk aan Erasmus die zo in contact stond met een heel aantal intellectuelen van Thomas More tot de drukker Frober. De tweede manier om het contact te onderhouden was natuurlijk het oeverloos schrijven van brieven. Toevallig is ook op dit vlak Erasmus een uitnemend voorbeeld. Dat geld ook voor het derde punt, het schrijven van boeken. Ook wetenschappers zoals Descartes zagen de noodzaak in van het bekend maken onder het publiek van hun inzichten. En dat deden ze dan ook. In de vierde plaats ontstonden er vanaf het begin van de 17e eeuw tijdschriften, gazettes. Toen was het hek helemaal van de dam. Een leuk boek met als gezegd een heerlijk toetje, de bronnenopgave.


Karel V

1.Gerben Graddesz Hellinga – Karel V; bondgenoten en tegenstanders. Een populair wetenschappelijk boek in 2010 uitgegeven door de Walburgpers te Zutphen. Het is een mooi uitgegeven en rijk geïllustreerd boek dat de biografie van Karel V bevat, maar ook en vooral ingaat op de politieke geschiedenis van de eerste helft van de 16e eeuw.

Het boek gaat in op de dynastieke toestanden in Europa die leidden tot het grote rijk waarvan Karel uiteindelijk Keizer werd – het Duitse deel – en dat hem verplichtte tot een oeverloze reeks aan oorlogen die vrijwel nooit tot enig resultaat leidden. Daarnaast is er aandacht voor de opvoeders van Karel, de toestanden in de Lage Landen, Frankrijk onder Frans I, het Engeland van Hendrik VIII en de Turken. Het boek heeft geen register, wel een beknopte bibliographie.

2. Wim Blockmans – Karel V; Keizer een werelrijk 1500-1558

Luc Panhuysen – De beloofde stad; opkomst en ondergang van het koninkrijk der wederdopers

Een prachtig boek uit 2000 uitgegeven door Atlas over de wederdopers in Nederland en omstreken. De eerste dopersen kwamen uit de kringen rond Zwingli en werden vermengd met Zwickauer profeten. In Nederland was er sowieso een financieel motief voor verandering in de kerk. Immers, kloosters en kerken betaalden niet mee aan belastingen die zwaar drukten op de rest van de bevolking.

De eerste honderd pagina’s voorzien in het voorspel. Wanneer Melchior Hofman in beeld komt komt er vaart in het verhaal. Hij gold aanvankelijk als leider van de beweging. Hij heeft grote belangstelling voor de eindtijd en en voorspelt als zelfbenoemd profeet de datum van de komst van het nieuwe Jeruzalem: Allerheiliger 1533. Onderhand is hij al eens verbannen voor sacramentsschennis. Dat duidt op het niet respecteren van de sacramenten van de kerk, waaronder dus ook de doop.

In verschillende steden is er een forse groep wederdopers. In Amsterdam, Emden, Wesel en gek genoeg ook in Benschop. Iets verder naar het Oosten geldt dit ook voor Münster waar ene Rothman doperse preken hield. Jan Matthijs was onderhand ook in Münster en onder zijn invloed groeide de omvang en invloed van de groep wederdopers. Voor de wederkomst waren er 144.000 uitverkorenen nodig en zover was het nog niet. In Nederland werden groepen opgeroepen om op pad te gaan en naar Münster te komen. Dat lukte ten dele.

Op zeker moment is voegt Jan Beukelsz. uit Leiden zich bij de leiders in Münster en ondertussen wordt duidelijk dat Münster een plek wordt voor wederdopers. De verdreven bisschop start een beleg en heeft moeite daarvoor steun en geld te vinden. Gaandeweg wordt het voor Katholieken en Luthersen steeds duidelijker dat hier ingegrepen moet worden. In de stad is Jan Beulelsz. de leider en organisator. Dat doet hij zodanig dat de eerste twee aanvallen op de vestingwerken worden afgeslagen. Ondertussen leeft men in gemeenschap van goederen, iets wat onder de Zwitserse wederdopers ook al was gepraktiseerd.

In de stad zijn er veel meer vrouwen dan mannen en om die vrouwen goed te leiden (!) wordt het mogelijk om meerdere vrouwen te hebben. Vervolgens wordt Jan tot koning uitgeroepen. Elke dag zijn er op het domplein diensten en andere bijeenkomsten. Ondertussen zijn er pogingen om vanuit Nederland een soort legertje te mobiliseren. Het beleg duurt langer en wordt ook ondoordringbaar. Zo neemt de honger toe. Pas in de loop van 1535, wanneer de honger enorm is geworden lopen er steeds meer mensen weg en wordt de stad als gevolg van verraad ingenomen.

Heel veel van wat we weten is bekend door het verslag van ene Gresbeck die veel van de gebeurtenissen van nabij heeft meegemaakt.

Een boek dat verschillende associaties bij mij oproept. In de eerste plaats met de Dode Zeerollen waar ook sprake was van een gelovige gemeenschap met een inner circle, want dat speelt hier ook een grote rol. Ik moest ook denken, net als velen andersom bij de opkomst ervan, aan IS. De gewelddadigheid, ik had het nog niet genoemd, van de beweging was enorm en schokkend. En dan is er nog een literaire link: De dikke roman van Vargas Llosa: De oorlog van het einde van de wereld, waarin ook een soort Messiaanse stad wordt gesticht waar de Braziliaanse overheid een felle en aanvankelijk tevergeefse strijd tegen voert.

De Reformatie; breuk in de europese geschiedenis en cultuur.

Een A4 formaat boek met prachtige illustraties uitgegeven door de Walburgpers in 2017. Een uitgave bij een jubileum onder redactie van Huib Leeuwenberg, Henk Slechte en Theo van Staalduine.

Ook dit boek riep bij mij in eerste instantie weerstand op. Zo van een boek vol plaatjes, dat kan niet deugen. Ik ben over dit snobistische standpunt heengestapt en heb ontdekt dat dit een prachtig boek is dat zeker gemaakt is voor een groter publiek, maar ook grondig in onderwerpen duikt. Eerst wordt de historische context neergezet met ook aandacht voor de hervormingsaanzetten die er al waren geweest. Dan is er aandacht voor het Lutherverhaal met meteen ook de Lutheranen in de Lage Landen waar blijkt dat in eerste instantie Antwerpen het grote centrum was. Vervolgens gaat het verrassend over joden en de Reformatie en dan over de radicalisering van de reformatie. Vervolgens komt Engeland in beeld en dan gaat het naar Calvijn en met name Calvijn in de Nederlanden. Verrassende hoofdstukken zijn die over spotprenten, de muziek en de godsdienststrijd in Vlaanderen. Daarmee is niet de hele inhoudsopgave opgedist, wel de hoofdzaak ervan.

Het boek sluit af met een prima literatuurlijst en een register. Een puike introductie in deze boeiende eeuw.

Henry of Navarre. De film

Een historische film over de prins uit Navarre die in het gekonkel van Parijs terecht komt om te trouwen met de dochter van Catherina de Medici. Een berekend huwelijk dat in de film nu ook niet de hele tijd tegen de zin was. Navarre hoorde bij de Hugenoten en tijdens de dagen van het huwelijk zijn er extra veel in de stad. Er is een aanslag op Coligny en om een enorme vergelding te voorkomen besluiten de katholieken in te grijpen. Dat loopt uit de hand en zo vond de bloedige Bartelomeüsnacht van 1572 plaats. Ondertussen wordt de prins vastgehouden in het Louvre, het paleis. Tijdens een jacht met de volgende koning, een zoon van genoemde Catherina, weet Henry te ontsnappen en in een latere veldslag te winnen. Ondertussen heeft hij zijn liefde gevonden, maar daar is de paus dan weer tegen, ook al is hij ondertussen voor de tweede keer katholiek geworden om de godsdienststrijd tegen te gaan. Hij vaardigt ook het edict van Nantes uit waarbij gezegd wordt dat protestanten en katholieken gelijke rechten en kansen hebben in het land. Zijn geliefde, ondertussen zijn vrouw wordt vergiftigd terwijl ze zwanger is en Henry is ondertussen koning Henry IV met het voornemen er ondanks alles wat goeds van te maken. Daar is niet iedereen content mee. Hij is ondertussen opnieuw in een huwelijk gedwongen om voor een nakomeling te zorgen. Het lijkt erop dat de italiaanse vrouw, opnieuw een Medici, hem laat vermoorden. Einde film.

Ik begrijp dat de film is gebaseerd op werk van Klaus Mann. Het is een film uit 2010 gemaakt door Jo Baier met muziek van Hans Zimmer en Henry Jackson.

Balke, Klok, van ’t Spijker – Johannes Calvijn, zijn leven, zijn werk

2009 was een soort Calvijnjaar; de man was 500 jaar daarvoor geboren in Noyon. In de aanloop tot dit voor de liefhebber feestelijke jaar is dit boek tot stand gekomen. Het is zo’n A-4 formaat rijk geïllustreerd boek dat niet meteen vertrouwen inboezemt. Bovendien is het, als ik het zo inschat tot stand gekomen onder redactie van heuse calvinisten dus ik ben er met een beetje tegenzin aan begonnen.

Het boek heeft een doorlopend biografisch deel en is voort voorzien van een hele rits excursen die ik lang niet allemaal heb gelezen. Ik moet eerlijk zeggen, het boek viel me geweldig mee. Het biografische deel is erg informatief en zeker geen hagiografie. Bovendien is het degelijk voorzien van noten, een zaak- en een naamregister.

Natuurlijk was het regelmatig merkbaar dat dit boek vooral het werk is geweest van mensen uit de gereformeerde hoek. Toch lag het er niet heel dik bovenop en deed dat niet af aan de informatie waarnaar ik op zoek was, namelijk het verhaal over Calvijn.

Dat verhaal begon met een jongeman die opgroeide in een klimaat van humanisten en uiteindelijk afstudeerde als jurist. Ondertussen waren er wat signalen van reformatie in Frankrijk, aanvankelijk in Meaux (Gillaume Briconmet, Jacques Lefèvre d’ Estaples en Farel). De Koning Frans I stond ambivalent ten opzichte van de beweging omdat hij de renaissance graag beschermde maar geen zit had in Duitse toestanden. Calvijn was slim en handig in latijn en grieks en later ook Hebreeuws. Begin jaren ’30 veranderde zijn oriëntatie richting theologie en bleek hij al gauw deel uit te maken van de beweging van de reformatie. Dat was in Frankrijk steeds lastiger en zo ging hij aan de zwerf. Een paar jaar was hij in Genève waar hij na werk in Straatsburg terugkeerde in 1541 om er tot zijn dood in 1564 te werken. Er ontstond daar een vluchtelingengemeenschap met alle problemen van dien. Calvijn was hier met Farel en anderen bezig een gereformeerde samenleving op te bouwen met een publieke- en kerkelijke overheid, vragen over de inrichting ervan, vragen over tucht, over het avondmaal en onderwijs. De juridische achtergrond moet van pas zijn gekomen in al het organisatorische gedoe. Bovendien ging het hem erom God op rechte wijze te eren.

Het was daar een komen en gaan van gereformeerden uit vele hoeken en gaten van Europa. Zeker ook toen er een predikantenopleiding was gestart met al snel studenten uit andere landen. De invloed van Calvijn zat ‘m in de eerste plaats in zijn preken. Vervolgens in zijn onderwijs waarbij hij systematisch bijbelboeken doornam volgens een zorgvuldige (humanistische) exegetische methode. Dat leverde meteen stof voor zijn commentaren. Daarnaast leverde hij zijn bijdrage in discussie’s over avondmaal en geloofsbelijdenissen én schreef hij eindeloos veel brieven. Ik kwam het getal van 1369 tegen. Ten slotte was daar nog de Institutie, de verheldering van het geloof bedoeld om de vroomheid te bevorderen. Zo wilde hij het graag zien en niet als ingewikkelde dogmatiek. De eerste editie was er in 1536, de volgende in 39 en de definitieve in 1559.

En dan nog even over de genoemde excursen. Ik noem er een aantal om een idee te krijgen: De eerste werken van Calvijn: De Clementia en Psychopannychia; Calvijn en de rede van Nicolas Cop; De brief aan koning Frans I; Calvijn en Bucer; Het triumveraat: Calvijn, Farel en Viret; Calvijn en Bullinger; Calvijns bijdrage aan de universiteit van Genève; Calvijn en de vluchtelingenkerken.

Ik moet eerlijk zeggen, ook al hoor ik niet tot de beweging der gereformeerden, ik heb het boek met plezier doorgenomen. Toch ben ik ook nog wel benieuwd naar de biografie van Bernard Cottret. Dat komt misschien nog… Ondertussen ben ik bezig geweest met deze biografie uit 1995 en in vertaling uitgekomen bij Kok (Kampen 2005). Het is een in de tegenwoordige tijd geschreven tegenvaller in de zin dat het erg vanuit een gelovige inborst lijkt geschreven. Zo is Wolmar op een voorzienige wijze door God op de weg van Calvijn geplaatst (38). En God heeft Calvijn gekozen, nog meer dan dat Calvijn God gekozen heeft… (79). Dat was niet de benadering waar ik op zat te wachten.