Marcus Aurelius Antoninus – Overpeinzingen

IMG_0877

Die laatste achternaam hoor je eigenlijk nooit. Stel je zegt dat je ‘de Overpeinzingen’ van Antoninus aan het lezen bent dan zullen veel mensen denken dat je met iets zonderlings bezig bent. Ik ben bezig geweest met Marcus Aurelius, de keizer uit de tweede eeuw die in het Grieks een aantal opmerkingen schreef in de traditie van Seneca en Epictetus, die andere Romeinse vertegenwoordigers van de nieuwe Stoïcijnen.

Het is een zeer toegankelijk werkje waarbij ik regelmatig de ogen moest uitwrijven van verbazing. Heel vaak lijkt het een heel eigentijds werkje met opmerkingen als ‘in het nu’ leven. Is dit wat ze tegenwoordig ‘Mindfullness noemen? Zen- Bhoeddisme? Misschien is het niet voor niets dat de editie die ik las is uitgegeven door De Driehoek/Amsterdam in de Symposion Reeks. Het is een wat obscure niet- gedateerde uitgave waarvan ik het vermoeden heb dat-ie uit de jaren ’70 komt.

Het boek bestaat uit twaalf boeken wat helemaal geen dik boek oplevert. Zoals vaker bij oudere geschriften is er een indeling in boeken die naar ons begrip eerder hoofdstukken genoemd zouden kunnen worden. Elk boek bestaat uit genummerde paragrafen die soms een zin of een paar zinnen beslaat en soms anderhalve pagina. Inhoudelijk cirkelt de thematiek wat rond. Een aantal terugkerende thema’s:

  • Het verleden en de toekomst doen er niet zo toe; het heden wel en daarom moet het heden onze aandacht hebben
  • Deugden als rechtvaardigheid, eerlijkheid, zachtmoedigheid, vasthoudendheid,  oprechtheid en bescheidenheid
  • Bij een goed leven hoort een leven dat aandacht heeft voor de gemeenschap
  • Nadruk op soberheid en vooral ook tevredenheid
  • Wat andere mensen van je denken maakt niet uit; wat je van anderen denkt heb je in de hand
  • Rationaliteit is belangrijk en moet de leiding hebben over lichamelijkheid en emoties. ‘Ban verbeeldingen uit, beheers drift, beteugel begeerte, laat de rede u tot gids zijn’ (P.112.7)
  • Een mensenleven is maar iets heel kleins kijkend naar de tijd die eraan vooraf is gegaan en de tijd die erop volgt.
  • Ook de ‘groten der aarde’ zijn ooit gestorven; sommigen raken in de vergetelheid…
  • Doodgaan hoort erbij; in de natuur komt alles tot leven, raakt in verval en sterft op zeker moment.
  • Marcus Aurelius leeft met de romeinse goden, maar vertaald ook met iets als het lot waar hij zich niet tegen wil verzetten. Dat vond ik ook iets Zen-achtigs hebben. Meebewegen met het lot, zoiets spreekt er wel uit.
  • Steek geen energie in verwijten, ergernis of woede

Even rondkijkend op internet kreeg ik de indruk dat de ‘overpeinzingen’ vaak nogal somber gevonden worden. Dat herken ik helemaal niet. Ja, het gaat regelmatig over de dood en vrij optimistisch over het leven. Soms heb ik eerder de neiging om ze wat naïf te vinden. Hoe dan ook; ik vond het leerzaam om eindelijk eens kennis te maken met deze Keizer-filosoof zoals hij wel wordt genoemd en bovendien stonden er opmerkingen bij waar je na 18 eeuwen nog steeds wat mee kan.

Advertenties

Marguerite Yourcenar – Hadrianus’ gedenkschriften

Een heel persoonlijk blik op het leven van Keizer Hadrianus; eigenlijk een schrijven gericht aan Marcus Aurelius, de latere keizer. Het is een afwisseling tussen meer verhalende delen en bespiegelingen die bijna essays lijken. Hier komt Yourcenar tussen de regels door zelf ook meer aan het woord. Het gaat daar om het leven zelf; levensfilosofie. Een verhalend hoogtepunt is de liefde voor de jonge Antinoüs, zijn zelfmoord en de cultus die rond zijn persoon door Hardrianus wordt georganiseerd. Ontroerend zijn de gedachten rond zijn eigen naderend einde. Het is een boek zonder conversatie maar met diepgang. Overigens vond ik ‘Hermetisch Zwart’ boeiender en ik heb het idee dat dat ook aan de vertaling van J.A. Sandfort zou kunnen liggen, waar op zich wat mij betreft weinig op valt aan te merken. Die van Jenny Tuin is echter briljant naar mijn smaak.

Aurelius Augustinus – Belijdenissen

De bij Ambo/Olympus uitgegeven en  door Gerard Wijdeveld vertaalde versie; een uitgave uit 1997. Die had ik al wel eens eerder gelezen maar daar was me niet veel meer van bijgebleven dan dat het niet overal even toegankelijk was. Die mening hoef ik na herlezing niet bij te stellen. Het grootse deel van het boek is een soort geestelijke autobiografie of een heel uitgebreid bekeringsverhaal. Hij doet dat in een heel eigenaardige stijl want hij richt zich direct tot God waardoor het ook in die zin letterlijk een belijdenis wordt. Wat ook bijzonder is, is de grondige en zeer persoonlijke manier waarop hij zijn eigen wezen bloot legt, zijn denken en doen van voordat hij (weer) toetrad tot de Katholieke Kerk die hij overigens ook zo noemde. Na zijn bekering gaat het verhaal niet verder maar komt er nog een aantal onderwerpen in zekere wanorde aan bod. Eigenlijk gaat het op een erg zonderlinge manier over de schepping van de hemel en de aarde. Hij komt dan op thema’s als tijd en eeuwigheid en het willen. Hier ging ik wel begrijpen dat hij ook als filosoof bekend is want hij gaat hier ronduit filosofisch te keer. Toch vond ik de laatste hoofdstukken – boeken eigenlijk – taai.

Flavius Josephus – De Joodse Oorlog

Een Ambo uitgave uit 1992, vertaald door Meijer en Wes. Een heel leesbaar boek, vaak onderhoudend en spannend, soms wat langdradig. Het is niet zozeer de Joodse Oorlog maar eerder een geschiedenis van alle opstanden, onlusten en partijschappen in Judea, Galilea en omstreken vanaf de tijd van Antiochus Epiphanus tot de val van Masada na 70. De verslaglegging wordt natuurlijk wel gedetailleerder en ook sappiger vanaf het moment dat Josephus er zelf bij was of mogelijk ooggetuigen heeft kunnen spreken (of zijn dikke duim heeft laten spreken).
Het is een boek vol van Joodse strijd om macht en invloed. Rond Herodes, maar ook rond allerlei vage messiaans-revolutionaire heethoofden. religieuze ijveraars waar Josephus duidelijk niets van moest hebben. Hij was toen hij inzag dat de oorlog tegen de Romeinen op niets zou uitlopen overgelopen met het idee – zo wil hij het in ieder geval doen overkomen – dat hij vanuit die positie het tij zou kunnen keren. Zo heeft hij tijdens het beleg van Jeruzalem als Brugman staan schreeuwen om de Joden ervan te overtuigen dat God aan de kant van de Romeinen stond en dat dit een zinloze strijd zou worden.
De beschrijving van dat beleg, de interne strijd, de wreedheid en moed; het is allemaal heel overtuigend gedaan en waarschijnlijk ook heel goed vertaald.

Wat blijft hangen is de enorme interne verdeeldheid. Normale mensen die zich steeds maar weer lieten meeslepen of inpakken door de Zeloten types die in onze termen al flink doorgedraaid waren. Het waren fundamentalisten die van hun volgelingen onvoorwaardelijk inzet tot de dood eisten en die soms feller streden tegen gematigde volksgenoten dan tegen de Romeinen.

Op zich is dit geen religieus boek ook al heeft Josephus wel een gelovig wereldbeeld waarin God op de achtergrond sturend aanwezig is. Het boek geeft een heel ander beeld van het joodse land tijdens de eerste eeuw dan de Bijbel en geeft ook even een kijkje in de wereld van de Essenen (boek II, hoofdstuk 8, blz.186) en dat is waar ik nu zijdelings mee doorga: De Dode Zeerollen.

Romeinen; open eindjes en afronding

Het Romeinensemester zit er zo’n beetje op en heeft me meer gebracht dan gedacht. Via Fik Meijer en Lane Fox heb ik vanuit onze tijd een beeld gekregen van de Republiek en de Keizertijd. Vervolgens las ik in vertaling filosofen (cicero, Seneca en Marcus Aurelius), historici (Livius,Sallustius, Tacitus en Suetonius), poëten (Vergilius, Horatius, Ovidius) en overigen (Plinius en Quintilianus). Dat was een heus avontuur; een duik in een wereld die ik alleen maar van grote afstand en heel vaag kende. Daar is natuurlijk niet heel veel verandering in gekomen, maar toch wel wat.
De historici vielen soms niet mee hoewel ze ook wel heel informatief en onderhoudend konden zijn.
Bij Seneca en Marcus Aurelius vallen heel verstandige dingen te vernemen. De dichters vond ik vaak heel mooi, verrassend en grappig. Dat geldt met name voor Ovidius en Horatius.

Er resten nog wat open eindjes; boeken waar ik de afgelopen periode tegenaan ben gelopen en waar ik me nu geen tijd meer voor zal gunnen:

Levenskunst van Epictetus, een uitgave uit 1932
Rubicon; het einde van de Romeinse Republiek door Tom Holland, vertaald door Boukje Verheij en in 2008 uitgegeven door Atheneum – Polak & Van Gennep te Amsterdam. Ik heb er wel al een stuk van gelezen; het belooft heel wat…
Ovidius – Tristia boek III; Vertaald en toegelicht door Wiebe Hogendoorn (A-P&VG; Amsterdam 1995).
Lives of the later Caecars; een Penguin Classic uit 1976, een collectie van Keizerlevens uit tweede eeuw tot Heliogabalus.

Quintilianus – Istitutio Oratora, ofwel, de opleiding tot redenaar, fragmenten

Toen de Biep meldde dat het boek was gearriveerd verwachtte ik een kloek boek mee te krijgen. Dat was dus niet het geval; ik ontving een boekje met een selectie dat is uitgegeven voordat het complete boek in vertaling verscheen. Een beetje jammer dus, maar ook wel handig want nu heb ik toch even kunnen kennismaken met Quintilianus terwijl ik de complete editie waarschijnlijk toch niet uit had gekregen.
Quintilianus (ongeveer 40 tot na 95) was de eerste bezoldigde rethoricadocent na eeuwen van traditievorming op dit vlak. Het was een heel belangrijke vaardigheid met het oog op de rechtspraak en de politiek, eigenlijk zoals dat nu nog steeds het geval is. De fragmenten uit het boekje (Inleiding, uiteenzetting van feiten, argumentatie, het gebruik van argumenten, slotwoord, verwoording, Mnemotechniek en de voordracht) hebben vooral betrekking op de rechtspraak. Goed leesbaar, boeiend.

Vertaald door Piet Gerbrandy en in 2000 uitgegeven door de historische uitgeverij te Groningen.

Marcus Aurelius – Overpeinzingen

De keizer uit de tweede eeuw, een paar na Hadrianus, had naast de keizerlijke beslommeringen ook nog tijd om wat filosofische bespiegelingen op papier te zetten. Het resultaat is een bundeling in twaalf ‘boeken’ van wijsheid in de lijn van Plato en Seneca alleen nu niet in een dialoogvorm of een doorgaand betoog, maar in de vorm van korte opmerkingen, soms niet meer dan een zin, soms een halve pagina lang.
De nadruk ligt dan op een wijs en verstandig, een rechtvaardig leven in overeenstemming met de Natuur en de goden. Ik heb het idee dat die twee wat in elkaar overlopen. Leven in het heden, niet bang zijn voor de dood, daar is geen reden voor, zorgvuldig, in overeenstemming met de rede; aandachtig leven in de gemeenschap, je niet laten gek maken door het bezit of het kunnen van mensen om je heen. Heel modern allemaal als je het zo op een rijtje ziet staan.

De half uit elkaar hangende pocket die ik nu bijna uit heb is uitgegeven bij De Driehoek in Amsterdam; zonder jaartal of vertaler te vermelden staat er: Copyright en vertaling: Stichting School voor filosofie/Amsterdam. Bij nader inzien een instituut dat zich niet beperkt tot de westerse filosofie.