Bulgakov

Mijn kennismaking met deze schrijver uit de eerste helft van de vorige eeuw. Ik las uit het tweede deel van het verzameld werk uitgegeven door van Oorschot en vertaald door Marko Fondse om te beginnen de novelle Hondenhart. Geweldig geschreven en geweldig verhaal. Het speelt in Moskou waar een zwerfhond wiens gedachten in het begin ook beschreven worden wordt meegenomen door een welgestelde heer. Hij wordt goed gevoed en is helemaal gelukkig. De weldoener blijkt chirurg te zijn en opereert de hond. Hij haalt de hypofyse en de testikels eruit en vervangt deze door menselijke. Gevolg is dat de hond naderhand vergroeide tot een soort mens waar ze vervolgens de grootste problemen mee hadden. Dat kwam ook omdat de hypofyse afkomstig was van een soort aan de drank geraakte misdadiger. Uiteindelijk besluit de arts om hem opnieuw te opereren en zo wordt hij weer hond. Iedereen blij.

Dit hele verhaal speelt zich af in de context van de sovjetunie en dat blijft niet onopgemerkt. Ook niet dat daar af en toe mild de spot mee wordt gedreven. Dit hele verhaal is niet alleen mooi maar ook humorvol en volgens mij puik vertaald. Een heel prettige kennismaking met deze schrijver.

CIMG5104

Victor Serge (Victor Lvovitsj Khibaltjitsj) – Veroverde Stad

Wel een spannende man, die Serge. Anarchist, Marxist, kritisch revolutionair die maar kort in Rusland was en verder in Frankrijk, elders en uiteindelijk in Mexico net als Trotsky. Uiteindelijk is hij ook nog romans gaan schrijven waarvan dit de tweede was die ik heb gelezen. Ooit heb ik ‘De aanslag op kameraad Toelajev’ gelezen. Een spannend boek over iemand die tot in het buitenland door de Sovjets achterna wordt gezeten.

CIMG5100

Dit is een ander boek. Het speelt in 1919 in de chaos van de strijd tussen Bolsjewieken en de Witten. Het gaat om de chaos, heroïek, wreedheid en armoede van de revolutie. Het is een boek zonder duidelijke plot; je gaat als lezer langs een aantal scenes, soms zelfs door de ogen van een onduidelijke ik-persoon. Eigenlijk heeft het boek meer van een reportage dan van een roman. Het effect is wel dat je als lezer die sfeer van chaos, honger, wreedheid en ontreddering van heel dichtbij meemaakt.

Overigens zijn deze boeken oorspronkelijk in het Frans uitgegeven en hier door Meulenhof uitgegeven in de jaren 70.

Boris Zjitkov – Viktor Vavitsj

Image

Ja, de afbeelding had kleiner gekund, maar het boek is niet alleen groot maar ook groots. Het is een roman die zich in Rusland rond het revolutiejaar 1905 afspeelt. Zjitkov was eigenlijk kinderboekenschrijver. Nu is dit bepaald geen kinderboek, maar de taal is helder, bestaat vaak uit korte zinnen en is zeker niet bombastisch. Het boek bestaat uit heel veel kleine hoofdstukjes waarvan de titels vaak woorden aanduiden die terloops haast in het betreffende hoofdstuk voorkomen: ‘De Kolf, regen, bramenjam, de samowar’, enz. Het perspectief verandert ook steeds en zo ontstaat er een roman met veel open ruimten die handelt over een aantal mensen, vaak jonge arbeiders en studenten, die – overigens niet bijster doordacht – betrokken zijn bij de opstand tegen het gezag. De hoofdpersoon hoort daar niet bij. Viktor is een wat domme jonge man die wijkinspecteur wordt en zijn gezag alleen kan doen gelden door enorm te schreeuwen en te vloeken. Hij wordt uiteindelijk gedood door de mooie en mysterieuze Tanja terwijl de conclusie na onderzoek zal zijn dat hij in dronken staat zelfmoord heeft gepleegd…

Dostojevski – De Verstotene

CIMG5098

Zoals de achterflap vermeldt is dit de laatste roman die Dostojevskik voltooide voor hij werd verbannen. Het is een roman van ruim 200 pagina’s die ik las in de Amstelpaperback-reeks (Veen), uitgegeven in 1975, terwijl de vertaling van D.J. Peet oorspronkelijk uit 1969 kwam.

Het is een mooi, treurig en dramatisch boek. Een meisje kijkt terug op haar jonge jaren die in grote armoede waren begonnen levend op een soort zolderkamer met een zwakke moeder en een gesjeesde violist als stiefvader, iemand die ze niet altijd op een rijtje had. Ze sterven als ze een jaar of 8 is en ze komt bij toeval in een rijk huis terecht waar ze in het gezin meedraait en een ingewikkelde verhouding krijgt met de dochter, een leeftijdsgenootje. Wegens omstandigheden verhuist het hele gezin naar Moskou en Nètotsjka komt in een ander verstild huis terecht waar de moeder haar als moeder opneemt.

Dit is de buitenkant van het verhaal. Aan de binnenkant vinden vele overwegingen, bespiegelingen en drama’s plaats die het boek maken tot wat het is. Een mooi boek.

Dostojewski – Arme mensen

CIMG5097

Dit was de eerste roman van Dostojewski uit 1846. Een brievenroman. De jonge Warwara schrijft brieven aan de 47 jarige Makar. Beide wonen ze op verschillende plekken in een woonkazerne waar allemaal onbemiddelde mensen wonen. Makar voelt zich verantwoordelijk maar is tegelijk zoals gaandeweg blijkt het meest afhankelijk in deze relatie. Via een dagboekfragment komt de lezer wat meer te weten over de achtergrond van Warwara die wees geworden is. Ze verdient wat met naaiwerk terwijl Makar een baan heeft als kopiist. Makar maakt van alles mee en beeld zich van alles in waar hij geweldig van overstuur kan raken. Warwara is wat rustiger en verstandiger. De roman gaat inderdaad over arme mensen, maar ook over lezen en schrijven. Leuk is dat. Het eindigt ermee dat Warwara een huwelijksaanzoek krijgt van iemand die ze van vroeger kent. Dat belooft niet heel tof te worden maar daarmee zal ze wel bevrijd zijn uit haar armoede en vervolgens vastzitten in een huwelijk en op het platte land. Makar vindt dit natuurlijk niets maar moet zich erbij neerleggen.

 

George Steiner – Tolstoj of Dostojevski

Een geweldige verhandeling over deze twee giganten. Nadrukkelijk vanuit een positieve houding ten aanzien van de schrijvers. Het is al een ouder werk (1959) dat in 1992 in het Nederlands is uitgegeven door Bert Bakker in een vertaling door Peter Bergsma.
Het is een enorm erudiet boek waarin Tolstoi en Dostojevski grondig worden besproken in relatie tot de wereld van de literatuur en tot elkaar. Veel gaat boven mijn pet omdat ik veel waar naar verwezen wordt niet heb gelezen en niet kan plaatsen. Dat neemt niet weg dat het een heel boeiend boek is en een aanrader voor iedereen die meer met deze russen wil. Enkele zaken die ik niet wil vergeten:

Tolstoj liet zich nadrukkelijk inspireren door Homerus en vond zichzelf eigenlijk wel een episch schrijver in de traditie van Homerus.
Steiner vergelijkt Madame Bovary met Anna Karenina en vindt de laatste roman toch nog veel meer statuur hebben en komt met argumenten daarvoor.
Dostojevski wordt gezien als een dramatisch schrijver; hij schreef dan wel met name romans, maar met het plan van een dramaschrijver (Deel III, hoofdstuk 1).
Dostojevski haalde veel uit kranten en met name moordzaken spelen een belangrijke rol in zijn grote romans.
Melville en Henry James worden regelmatig genoemd als schrijvers met een vergelijkbaar talent
Natuurlijk is dit ook een fijn boek om naast lezing van de grote romans te raadplegen
Er passseert een uitgebreide bespreking van ‘Herinneringen uit het ondergrondse’. Heel nuttig.
Zowel Dostojevski als Tolstoi waren duidelijk schrijvers die geloofden in God en waarbij dit geloof in hun romans een rol speelde. Dat gebeurde wel op heel verschillende manieren. Bij Tolstoj ging het om het Koninkrijk God’s dat hier en nu gerealiseerd wordt. Dat heeft wat activistisch en ketters, iets opstandigs tegenover de gevestigde kerk. Bij Dostojevski is het geloof orthodoxer en mystieker aanwezig, als gegeven met nadruk op vergeving, maar niet op de theologie.
– Tolstoj schreef volgens Steiner veel aardser, dichter bij de natuur dan Dostojevski.
– Tegen het einde van het boek passeert er een prachtige bespreking van ‘De Groot-Inquisiteur met de suggestie dat het volgens sommigen ook over Dostojevski en Tolstoj gaat.

Dostojevski – Herinneringen uit het ondergrondse

Ziezo, dacht ik, een kortere roman van Dostojevski, dat is aardig voor tussendoor. Wat ik toen nog niet doorhad is dat dit helemaal geen boekje voor tussendoor is. Het is een heel eigenaardig werk dat niet voldoet aan het verwijt van Karel van het Reve dat we bij Dostojevski vooral met keukenmeidenromans te maken hebben.

Het boek begint met een enorme verhandeling van een veertigjarige man die zich op zichzelf heeft teruggetrokken en zich een beeld heeft gevormd van het leven. Hij verzet zich tegen rationaliteit en pleit voor het ware leven met alle kronkels van dien. In deel II van het boek kijkt de ik-persoon terug op het leven van zo’n 20 jaar daarvoor. Hij was dus een jonge man. Een heel gevoelige jonge man die ervan baalde dat hij steeds degene was die opzij stapte in plaats van de ander. Hij beschrijft hoe hij zich bij vroegere schoolmaten opdringt als ze een afscheidsdiner voor een van hen houden. Het wordt een drama waarbij hij zich heel asociaal gedraagt. Dan zijn ze al wat eerder naar een soort bordeel vertrokken. In een volgende scene blijkt hij in een vrijwel donkere kamer te liggen met een Liza tegen wie hij een hele toespraak houdt om haar te motiveren dit leven achter zich te laten.

Als ze een aantal dagen later bij hem langs komt met de mededeling dat ze er weg is laat hij haar eigenlijk wreed stikken zodat ze er weer vandoor gaat. Hij blijkt vol wisselende stemmingen en meningen te zitten en laat zich in ieder geval niet leiden door heldere rationaliteit.

De laatste zinnen: ‘De herinneringen van deze paradoxale mens zijn hier overigens nog niet mee ten einde. Hij kon zich niet bedwingen en ging voort met schrijven. Maar het wil ons voorkomen, dat we het hierbij kunnen laten.’

Ik las een deel uit de Amstel-Klassieken uitgegeven door L.J.Veen te Ede in de vertaling van S. van Praag (1965,1979).