Svetlana Alexijevitsj – Het einde van de rode mens; leven op de puinhopen van de Sovjet-Unie

Inderdaad, een kennismaking met de Nobelprijswinnares van het jaar 2015. Ik had nog nooit van deze (ondertussen) Wit-Russische auteur gehoord en dat gold en geldt denk ik voor meer mensen. Alexijevitsj schrijft geen romans, wat we hier hebben is een uitwerking van een hele reeks interviews. Gesprekken met mensen uit de voormalige Sovjet-Unie over hun land, over hoe ze zich verhouden tot hun verleden, over hun leven in de Sovjet-Unie, de Gorbatsjov- tijd, de omwentelingen van ’91 en ’93 en wat er daarna gebeurde. Geen gesprekken met historici of analisten, nee, heel persoonlijke verhalen van burgers.

Ik moest denken aan de Goelag Archipel van Solsjenitsjin. Ook geen roman, ook eerder een uit de hand gelopen journalistiek werk waarin velen aan het woord komen over die verschrikkelijke kampen ver weg in Siberië. Alexijevitsj noemt het boek meermalen. Ik had altijd ‘De Goelag Archipel’ onder mijn arm en sloeg die dan meteen open. Op mijn ene arm een zieltogend kind en in mijn andere hand Solzjenitsyn. Boeken veranderden ons leven. Dat was onze wererld.

Wij hebben, als we iets ouder zijn ten minste, de periode die beschreven wordt ook deels meegemaakt vanuit Westers perspectief. De Breznjev- tijd, Andropov en Tsjernenko en toen Gorbatsjov, het uiteenvallen van het Sovjet-rijk, Jelsin en Poetin. De mensen die in dit boek aan het woord komen kijken verschillend terug op deze tijd. Toch zijn er veel die met weemoed en liefde terugdenken aan de Sovjet-Unie. Sommigen zien een tijd van warmte, gemeenschap en boeken. Anderen zien wel degelijk de wrede kanten van het regime. Wat ze erna kregen was ook wreed. Ineens kwamen ze in een kapitalistisch ieder voor zich universum, dat meedogenloos en hard bleek.

Een bundeling interviews dus waarvan ik verbaast was dat het een Nobelprijs had opgeleverd. Ook ben er ook blij mee, want eerlijk is eerlijk, zonder die prijs was dit boek misschien nooit in het Nederlands vertaald en had ik het dus nooit gelezen. En nu? Toch Solzjenitsyn weer eens opzoeken.

 

 

 

 

 

 

 

 

Over Ida Gerhardt; Mieke Koenen – Dwars tegen de keer

Deze biografie over Ida Gerhardt die in 2014 uitkwam bij Atheneum Polak & van Gennep was ik uit mezelf niet zomaar gaan lezen. Mijn hersencellen staan nooit zo erg in de poëziestand. Het is een boeiend boek. Een aantal punten:

  • Ze had een psychisch zieke moeder waardoor haar jeugd erg moeilijk was. Haar vader was directeur van een Ambachtsschool in Rotterdam en zelf zat ze daar op het Erasmiaans gymnasium waar de dichter Leopold klassieke doceerde en is zijn navolger geworden: classica, docent en dichter.
  • Uiteindelijk heeft ze in Utrecht gestudeerd terwijl ze in Leiden was begonnen en ze kwam in een onderwijsbetrekking na een aantal volunteerbanen. Vrijwilligerswerk dus.
  • Tijdens de oorlog was ze docent in Kampen. Een eerste bundel gedichten was al verschenen.
  • Ze heeft een periode meegedaan op de Kees Boeke school, de Werkgemeenschap in Bilthoven.
  • Ida Gerhardt is tijdens de oorlog gepromoveerd op Lucretius en heeft een vertaling van de rerum natura gemaakt.
  • Het boek schenkt ruim aandacht aan de relatie met Marie van der Zeyde die zelf al eerder over Gerhardt publiceerde.
  • Het boek geeft een mooie kijk op een belangrijk deel van de vorige eeuw en is goed geschreven. Het is ook mooi gemaakt. Er worden veel gedichten besproken  en er komen er ook veel terug in de tekst.
  • Waardeering was er zeker, maar Ida Gerhardt was geen flamboyant middelpunt van de Nederlandse poëziewereld.

Maxim Gorki – De Moeder

In afwachting van de nieuwe vertaling van ‘De Moeder’ heb ik de vertaling uit 1928 gelezen; die van Gerard Vanter. Als je eenmaal in het verhaal zit is zo’n oude vertaling van een boek uit 1906/7 wat mij betreft helemaal geen bezwaar.

Het is een ontroerend boek over een vrouw, inderdaad, de moeder. Aan het begin van de roman overlijdt haar man en daarmee is ze dan verlost van een hoop ellende. Haar zoon Pawel blijkt dan al tot over zijn oren in revolutionaire activiteiten te zitten. Er komen kameraden aan huis in het voorstadje waar ze wonen en de moeder luistert mee, schenkt thee en raakt een beetje betrokken. Ze vindt het ook allemaal van die aardige mensen. Op zeker moment wordt Pawel gevangengenomen en neemt zijn moeder zijn klus in de fabriek over: het uitdelen van pamfletten onder de arbeiders. Pawel wordt weer vrijgelaten maar tijdens een 1 mei optocht weer opgepakt. Ondertussen reist de moeder naar het platte land om daar ook lectuur uit te delen. Er volgt een rechtzaak en Pawel wordt met anderen verbannen naar Siberië. Wanneer de moeder met een koffer pamfletten met de redevoering van tijdens de rechtszaak op het station staat om de stad te verlaten ziet ze dat er spionnen zijn en weet ze dat ze gepakt gaat worden. Ze gebruikt de gelegenheid om snel pamfletten uit te delen en de mensen toe te spreken. En dan wordt ze met harde hand onderbroken.

Een misschien wat al te zoete, belerende en stereotype roman. Aan de andere kant is het toch een bijzonder boek als je bedenkt dat dit geen sovjetpropaganda is. Die Sovjetunie was er helemaal nog niet. De roman is een weerslag van de revolutionaire gisting aan het begin van de eeuw en dat maakt het boek toch interessant.

Een vergelijk met de nieuwe vertaling zit er nog niet in. Dat volgt misschien nog. Ik ben benieuwd of de distantie die de oude vertaling met zich meebrengt met de nieuwe helemaal verloren zal zijn. Immers, in tijd zat de vertaling niet lang na het boek. Dat boek is geschreven in de taal van 1906. Dat is naar ik aanneem een wat ouderwets soort Russisch. Zal dat verloren gaan in de nieuwe vertaling? Of toch niet? Ik ben benieuwd.