1606 Macbeth en Lear

Macbeth is van deze twee het stuk van Shakespeare met de meest heldere, eenvoudige maar ook huiveringwekkende plot: Legerleider is succesvol in de strijd tegen rebellen in Noren, doodt koning Duncan, wordt koning en vervolgens tyran vol angst en achtervolgingswaanzin. Er zijn voorspellingen van heksachtige dames die een rol spelen en de vraag oproepen wat de rol van de demonenwereld is in de dagelijkse gang van gebeurtenissen. Lady Macbeth speelt ook een grote rol. Zij vind haar man maar een zwakke flapdrol (yet do I fear thy nature; it is too full o’ the milk of human kindness…) en zet hem aan tot de moord op de koning als deze bij hen in het kasteel overnacht.

Aan het begin van II.3 is daar de scene van de porter. Faith, here’s an equivocator, that could swear in both the scales against either scale; who committed treason enough for God’s sake, yet coud not equivocate to heaven: O, come in, equivocator. Een passage die voor ons heel vreemd is, maar het spel met het woord equivocation was in 1606 actueel. Er werd over geschreven en gesproken. Het duidde op een dubbelzinnige manier van spreken waardoor je als vervolgde katholiek zonder te liegen toch je vege lijf en dat van vrienden en familie kon redden. En dat dubbelzinnige loopt heel erg door dit stuk heen. Het zit in de woorden van de heksen, in conversaties en als dan het stuk goed afloopt zit je als lezer zo vol met equivocation dat je er niet van overtuigd bent dat het stuk met de dood van Macbeth goed is afgelopen. Hoe kan je een goede koning zijn en blijven? Dat is de vraag die aan de orde is. Een politiek stuk dat speelt in de middeleeuwen, maar werd opgevoerd in die roerige tijd rond 1606, een tijd waarin James, koning van Schotland nog maar kort koning was van Engeland. Een tijd van pestuitbraken in de stad en onderdrukking van Katholieken (hoewel minder heftig dan tijdens Elisabeth I), onrust rond de Gunpowder Plot en een tijd waarin de taal niet alleen verrijkt werd door het werk van Shakespeare, maar ook door de uitgave van de Authorised Version, die we nu kennen als de King James Version, de Engelse Statenvertaling.

King Lear is andere koek. De plot (Lear en zijn dochters) is ingewikkelder en er is zelfs een sub-plot met een vergelijkbare kwestie (Gloucester en zijn zoons). Hier zijn er andere thema’s aan de orde. Oprechte liefde en trouw tegenover veinzen en machtswellustig konkelen. Het is in tegenstelling tot Macbeth ook een meer sexueel geladen stuk.

Jaren terug zag ik het stuk op een dvd zonder dat ik het ooit had gelezen. Dat is haast niet te doen. Ik heb dus bewondering voor de eerste generatie kijkers daar in Londen die zonder verdere voorbereiding dit allemaal konden meemaken. Wat natuurlijk scheelde was dat de taal hun taal was en dat ze leefden in dezelfde context als de schrijver. Overigens was het verhaal van Lear al bekend. Dat scheelt.  Er was al eerder een toneelstuk verschenen, zij het zonder de Gloucester-plot. Bovendien was er de The history of the Kings of Britain van Geoffrey of Monmouth (12e eeuw), waar het verhaal van Leir ook in voorkomt. Hier echter loopt het wel anders af. Cordelia, die bij Shakespeare het stuk niet overleeft, wordt hier voor een aantal jaren koningin van Engeland.

Advertenties

James Shapiro – 1606; Shakespeare and the year of Lear.

Een boek uit 2015, uitgegeven door Faber en Faber, over slechts één jaar uit het leven van Shakespeare. Dat is nog eens een andere aanpak. Het gaat Shapiro net als Brison in zijn Shakespeareboek om historische context in relatie tot stukken van Shakespeare en dat dan geconcentreerd rond dit jaar 1606, het jaar van Lear, Macbeth en Antony and Cleopatra.

Shapiro schrijft minder koddig dan Brison en dat is logisch want anders wordt je als Shakespearekenner niet serieus genomen. Hij schrijft wel helder en innemend en zo ging voor mij dat jaar steeds meer leven.

Het boek beschrijft het leven in Londen uit die tijd. Een bestaan dat regelmatig werd opgeschrikt door de komst van de pest. Men had nog steeds geen idee wat de ziekte veroorzaakte en zo kon de pest juist in de houten vochtige huizen van de stad enthousiast huishouden. Op zo’n  moment gingen de theaters, die overigens net buiten de stad lagen, dicht en werden de gezelschappen reizende gezelschappen.

Natuurlijk is er veel aandacht voor de Gunpowder Plot, de poging om op 5 november 2015 het parlementsgebouw en alles erin en er omheen in de lucht te laten vliegen. Dat is voorkomen, maar heeft wel grote gevolgen gehad. James, de koning van Schotland was na de dood van Elisabeth I ook koning van Engeland geworden. Hij was net als Elisabeth protestant of liever gezegd Angelicaan en zo was het voor Katholieken lastig om hun geloof en trouw aan de paus uit te leven. De daders werden van de plot werden dan ook in katholieke hoek gezocht en gevonden. Opmerkelijk is overigens dat een aanslag die nooit is gepleegd tot de dag van vandaag nog steeds wordt herdacht onder de leus remember, remember, the fifth of november. Ik wist het niet.

Een verschijnsel dat verband hielde met het moeizame bestaan dat Katholieke moesten leiden in deze samenleving was dat van de equivocation. Een begrip dat duidt op het dubbelzinnig spreken waardoor je als katholiek niet hoefde te liegen en toch niet zei hoe het zat waar het mogelijk kon zijn om het vege lijf te redden. Een fenomeen waarover werd geschreven en gesproken en dat terugkomt in Macbeth. In de wonderlijke scene met de portier (knock, knock… [Act 2, scene III]) komt de term drie keer voor maar ook in de rest van het stuk speelt de equivocation een opmerkelijke rol, aldus Shapiro. En zo gaan de stukken uit het jaar 1606 veel meer leven.

 

Bill Bryson – Shakespeare

In 2007 kwam bij Harperpress Brysons boekje over Shakespeare uit. Was er nog niet genoeg geschreven over deze man uit Stratford? Nou, dat misschien wel, maar of er al zo’n degelijke, maar vooral ook geinige en goed geschreven introductie tot Shakespeare bestond? Ik waag het te betwijfelen.

Het boek deed me denken aan het Bachboek van Maarten ’t Hart. Ook een prima introductie geschreven door een deskundige fan. En dan de overeenkomt tusen Bach en Shakespeare: Over beide kunstenaars is als het erop aankomt naast hun werk vrijwel niets bekend. Nou ja, wat snippertjes. Er zijn geen brieven, geen dagboeknotities, ook niet van tijdgenoten, louter wat zakelijke gegevens en dingetjes van de burgerlijke stand en zo. Door de tijd heen is er dus rond Shakespeare van alles verzonnen wat in deze tijd is teruggesnoeid tot wat we nu weten: vrijwel niets.

Bryson heeft het dus over de tijd van Shakespeare. Een onrustige tijd waarin Elisabeth koningin was nadat er met haar zus Mary een Katholieke periode was geweest. In deze tijd was het heel lastig, eerlijk gezegd ronduit gevaarlijk om belijdend Katholiek te zijn. Een tijd ook waarin buiten het centrum van de stad het ene na het andere theater werd gebouwd. Zoiets bestond er nog niet. Het was een periode waarin heel veel mensen theaters bezochten en er heel veel stukken werden geschreven. Er bestond een enorme concurrentie en Shakespeare, die deel uitmaakte van the Chamberlaine’s men (Ten tijd van James gingen ze the King’s men heten) zorgde voor een goed deel van de productie.

Natuurlijk is er behalve voor de historische context aandacht voor de stukken, de stijl en eigenlijk het unieke talent van Shakespeare. Wil je je in Shakespeare verdiepen dan is dit een prima startpunt. Lijkt mij.